2015 жылы Еуропаға жаппай көшу

Әлемдік үдерістер тұрақтылыққа деген түсінікке жиі ықпал етіп, қоғам дамуына күтпеген өзгерістер енгізеді. Ауқымды халық қозғалысы мемлекеттердің әлеуметтік жүйесіне, экономикалық құрылымына, мәдени кеңістігіне және саяси тепе-теңдігіне әсер етеді. Халықаралық дағдарыстар күшейген сайын адамдар қауіпсіздік, тұрақтылық және жаңа мүмкіндіктер іздеп, өз мекенін тастауға мәжбүр болады. Уақыт өте локалды мәселелер жаһандық сипат алып, миллиондаған адамның өмірін өзгертеді. Осындай күрделі кезеңдердің бірі 2015 жылы байқалды, сол кезде Еуропа бұрын-соңды болмаған көші-қон легімен бетпе-бет келді.

Үлкен көші-қонның қалыптасу себептері

Ауқымды қозғалыстар бірнеше фактордың қатар өршуінен пайда болады. 2015 жылға қарай қауіпсіздік, экономика және климат салаларында жинақталған дағдарыстар халықты жаппай көшіп-қонуға итермеледі.

• кей елдердегі соғыс пен тұрақсыздық тұрғындардың күнделікті өмірін жарамсыз етті; қауіптің әркез жақын тұрғаны отбасыларды шұғыл түрде қауіпсіз аймақ іздеуге мәжбүрледі; қираған инфрақұрылым мен қалпына келтірудің баяулығы кері қайтуға жол қалдырмады;
• экономикалық жағдайдың нашарлауы халықты табыс көзінен айырды; жұмыс тапшылығы, инфляция және әлеуметтік қолдаудың әлсіздігі жаңа бағыт іздеуге себеп болды; Еуропа көптеген адамдарға болашағы болжамды аймақ болып көрінді;
• климаттың өзгеруі ауыл шаруашылығына тәуелді өңірлерге қатты соққы берді; құрғақшылық, өнімнің азаюы және табиғи ресурстардың жетіспеуі халықты көшуге итермеледі; бұл құбылыс бірқатар елдерде айқын байқалды;
• адамдарды заңсыз тасымалдаумен айналысатын ұйымдасқан желілердің күшеюі миграция қарқынын жылдамдатты; делдалдар «дайын жолдар» ұсынып, шындықтан алшақ уәделер берді; мұндай әрекеттер мыңдаған адамды қауіпті шешімдер қабылдауға итермеледі.

Осы факторлардың жиынтығы Еуропаға бағытталған тарихи деңгейдегі көші-қон легін қалыптастырды.

Қозғалыс географиясы және негізгі бағыттар

2015 жылы Еуропа бірнеше бағыт бойынша бір уақытта қысымға түсті. Әр маршруттың өзіндік ерекшелігі, тәуекелі және мигранттар саны әртүрлі болды.

Халық қозғалысы құрлық және теңіз арқылы өтті, олардың әрқайсысы ерекше қиындықтармен толықты.

1. Орталық Жерорта теңізі бағыты Солтүстік Африкадан Италияға өтетін ең қауіпті жолдардың бірі болды. Қайықтардың шамадан тыс толуы қатерді күшейтіп, көптеген қайғылы оқиғаларға себеп болды. Гуманитарлық ұйымдар осы бағыттағы адам шығынын жиі тіркеп, жағдайдың күрделілігін көрсетті.
2. Шығыс Жерорта теңізі аймағына Таяу Шығыстан келген адамдар көптеп жиналды. Грекия аралдары ауыр жүктемеге ұшырап, инфрақұрылым мүмкіндігі шегіне жетті. Жағалауға шыққан адамдардың көпшілігі кейін Орталық Еуропаға жетуді көздеді.
3. Балқан жолы теңізден қорыққан топтар үшін балама бағытқа айналды. Бұл маршрут бірнеше елді кесіп өтетіндіктен, әр мемлекетке қосымша әлеуметтік қысым түсірді. Осы бағыттағы жағдай Еуропа елдері арасындағы келіссөздерді күрделендірді.
4. Батыс Жерорта теңізі арқылы өтетін жол көбіне Орталық Африкадан шыққан топтар тарапынан қолданылды. Ағын көлемі басқа бағыттардан аз болғанымен, аймақтағы тұрақсыздық оны үнемі өзгермелі етті. Бұл жолға қатысты саясат өзгерген сайын ағын мөлшері де түрленіп отырды.

Көпбағытты қозғалыс Еуропалық одақтың бір мезетте бірнеше дағдарыс аймағына әрекет етуін талап етті.

Мемлекеттердің реакциясы және ішкі пікірталастар

Адамдар легі тез ұлғайып, бақылау тетіктері жеткіліксіз бола бастады. Әлеуметтік салаға түскен салмақ қоғам ішінде қызу пікірталас туғызды.

• жедел өзгерістерге деген қорқыныш қоғамдық талқылауды күшейтті; бір бөлік тұрғындар гуманитарлық көмекті қолдаса, екінші топ инфрақұрылымға түсетін ауыртпалықтан қауіптенді; мұндай пікір қайшылықтары саяси күн тәртібіне қатты әсер етті;
• сыртқы шекараны күшейту басты міндетке айналды; мемлекеттер бақылау-өткізу пункттерін жаңартып, техникалық жабдықтарды көбейтті; елдер арасындағы үйлестірусіз бұл шаралар толық нәтиже бере алмады;
• мигранттарды елдер бойынша бөлуге арналған бағдарламалар көп дау тудырды; кейбір мемлекеттер көбірек адам қабылдауға дайын болса, басқалары әлеуметтік тұрақсыздықтан қауіптенді; осы айырмашылықтар келісімді шешімге кедергі болды;
• гуманитарлық ұйымдардың жұмысы шектен тыс жүктелді; олар тұрғын үй, медициналық қызмет және азық-түлікпен қамтамасыз етуді өз мойнына алды; ресурстар тапшылығына қарамастан, бұл құрылымдар көптеген адамның өмірін сақтап қалды.

Бұл реакциялар дағдарыстың қаншалықты кең ауқымды болғанын айқын көрсетті.

Қоғамдық ықпал және әлеуметтік өзгерістер

Көші-қонның әсері тек мемлекеттік құрылымдармен шектелмей, қоғамның өзі де айтарлықтай өзгерістерге ұшырады. Демографиялық құрамның жаңаруы қоғамда жаңа пікірталас алаңдарын қалыптастырды.

Мұндай өзгерістерді бағдарлау үшін бірнеше маңызды саланы атап өткен жөн.

1. Мәдени әртүрліліктің артуы интеграциялық саясаттың өзектілігін күшейтті. Жаңа қауымдастықтар қалыптасып, көпұлтты орта нығая түсті. Бұл үрдіс мәдени алмасуды дамытқанымен, үйлесім үшін нақты қолдау қажет екенін көрсетті.
2. Қалалардағы инфрақұрылымға жүктеме айтарлықтай өсті. Медициналық қызмет, уақытша орналастыру орталықтары және әлеуметтік көмек жүйелері жоғары қысымға түсті. Жергілікті билік осы салаларды теңдестіру үшін қосымша шешімдер қабылдауға мәжбүр болды.
3. Қоғамдық пікірдің поляризациясы жаңа саяси қозғалыстардың пайда болуына себеп болды. Бұл ұйымдар миграциялық саясатты негізгі тақырыпқа айналдырып, парламенттік шешімдерге ықпал етті. Мұндай өзгерістер Еуропаның саяси картасын жаңартты.
4. Тиімді бейімдеу бағдарламалары қажеттілігі айқын байқалды. Тілдік дайындық, жұмыспен қамту шаралары және білім беру бастамалары болмаған жағдайда жаңа келген адамдар қоғамға сіңісуде қиындық көрді. Осы қиындықтар кей жерлерде жанжалға себеп болып, ауқымды қолдаудың маңызын арттырды.

Әлеуметтік салдарға қарап, дағдарыстың ұзақмерзімдік сипаты анық байқалды.

Халықаралық дипломатия және сыртқы саясаттағы өзгерістер

2015 жылғы көші-қон тек Еуропа ішіндегі ахуалды емес, халықаралық қатынастарды да қайта қарауға мәжбүр етті.

• көрші мемлекеттермен ынтымақтастықты кеңейту маңызды міндетке айналды; Еуропа шекаралық бақылауды жақсарту және жаңа ағымдардың алдын алу үшін әртүрлі келісімдер жасады; бұл ұзақмерзімді саясаттың негізін қалаған қадам болды;
• дағдарыс ошағындағы аймақтарға бағытталған дипломатиялық қысым күшейді; тұрақтандыру бастамаларын қолдау миграциялық қысымды азайтудың басты тәсілдерінің біріне айналды; халықаралық ұйымдардың қатысуы жағдайды ішінара жеңілдетуге мүмкіндік берді;
• визалық және шекаралық саясат қайта пішімделді; жаңа ережелер халық қозғалысын қадағалауды оңтайландыруға бағытталды; кей тұста бұл шешімдер құқық қорғау ұйымдарының сынына ұшырады.

Бұл өзгерістер Еуропаның сыртқы саясатында жаңа кезеңнің басталғанын айқын көрсетті.

2015 жылғы жаппай көші-қон Еуропа үшін үлкен сын болды және әлемнің өзара байланысын тағы бір мәрте дәлелдеді. Ол мемлекеттердің түпкі себептерді шешуге көбірек назар аударуы қажет екенін көрсетті. Қоғам бейбіт өмірдің құндылығын тереңірек сезініп, ортақ жауапкершілік идеясын жаңаша бағамдады. Осындай тарихи кезең адамдарды ынтымақтастықтың маңызын түсінуге және ұзақмерзімді тұрақтылықты бірігіп қалыптастыруға шақырды.