Мазмұны
Тарихта кейбір тұлғалар бар, олар өз еңбегі арқылы өткен мен бүгіннің арасын жалғап, ұлттың рухани жадын қайта тірілтеді. Мұндай адамдардың қызметі бір ғана салаға сыймай, ғылым мен мәдениетті қатар қамтиды. Қазақ руханияты үшін сондай қайраткерлердің бірі – Ақжан Машанов. Ол ұлы ойшыл Әл-Фарабидің мұрасын туған халқына жақындатып, оны қазақ тілінде сөйлеткен алғашқы зерттеуші ретінде танылды. Ғалымның еңбектері ұлттық философиялық ойдың дамуына тың серпін берді. Уақыт өте келе оның қызметі ғылыми жаңалық қана емес, мәдени құбылыс ретінде бағалана бастады.
Өмір жолы және тұлғалық қалыптасуы
Ақжан Машанов 1906 жылы дүниеге келіп, ХХ ғасырдың алғашқы жартысында білім алды. Негізгі мамандығы бойынша ол тау-кен инженері әрі геолог болды. Машанов геология саласында зерттеулер жүргізіп, кен орындарын игеру мәселелерімен айналысты, жоғары оқу орындарында дәріс оқыды. Техникалық ғылымдардағы қызметі оның жүйелі ойлау қабілетін және аналитикалық көзқарасын қалыптастырды.
Бірақ уақыт өте келе ғалымның қызығушылық аясы кеңейе түсті. Ол ғылым тарихына, философияға және Шығыс ойшылдарының еңбектеріне ден қоя бастады. Бұл бетбұрыс кездейсоқ емес еді, өйткені сол кезеңде қазақ зиялылары ұлттық рухани негіздерді іздеуге ұмтылды. Машанов осы ізденістің алдыңғы қатарында болды.
Әл-Фарабиді ұлттық санаға қайтару
Машановтың өміріндегі басты ғылыми миссия ұлы ойшыл Әл-Фараби мұрасын зерттеу болды. Ортағасырлық философтың еңбектері әлемге араб және латын тілдері арқылы танылғанымен, қазақ қоғамында оның тұлғасы ұзақ уақыт бойы терең таныла қойған жоқ. Ғалым осы олқылықтың орнын толтыруды мақсат етті.
Зерттеуші Әл-Фарабиді тек әлемдік философия өкілі ретінде емес, түркі дүниесінен шыққан ой иесі ретінде қарастырды. Ол философтың туған жері, тарихи ортасы және дүниетанымдық негіздері қазақ мәдениетімен тығыз байланысты екенін дәлелдеуге тырысты. Осы арқылы ойшылды ұлттық рухани кеңістікке енгізді.
Аударма жұмыстарының ерекшелігі мен маңызы
Әл-Фараби еңбектерін қазақ тіліне аудару Машанов үшін аса жауапты әрі күрделі міндет болды. Ортағасырлық философиялық мәтіндер тек тілдік емес, мағыналық тұрғыдан да терең дайындықты талап етті. Ғалым аудармада сөзбе-сөздікке емес, идеяның дәл берілуіне басымдық берді.
- философиялық ұғымдарды қазақ тілінің мүмкіндіктеріне бейімдеу;
- күрделі ғылыми категорияларға балама табу;
- түпнұсқадағы логикалық құрылымды сақтау;
- оқырманға түсінікті болу үшін түсіндірмелер беру.
Бұл бағыттағы жұмыс үлкен жауапкершілікпен атқарылды. Мысалы, терминологияны қалыптастыруда ол халықтық сөз қорын және ғылыми стильді ұштастырды. Түсіндірме жазбалар арқылы мәтіннің тарихи және идеялық негізін ашып көрсетті. Соның нәтижесінде аудармалар ғылыми айналымға жарамды толыққанды еңбектерге айналды.
Ғылыми және ағартушылық қызметі
Машанов аудармамен ғана шектеліп қалмады. Ол Әл-Фарабиге арналған мақалалар мен зерттеулер жазып, философтың ғылымдағы орнын жан-жақты дәлелдеді. Ғалым ойшылдың логика, этика, музыка және саясат философиясына қосқан үлесін нақты деректермен көрсетті.
- Ол Әл-Фарабидің түркілік тамырын ғылыми тұрғыдан негіздеді. Зерттеулерінде философтың шыққан ортасының маңызы жан-жақты талданды.
- Ол ойшыл еңбектерін оқу процесіне енгізуге ықпал етті. Машановтың кітаптары жоғары оқу орындарында пайдаланылды.
- Ол шығыс философиясына деген тұрақты қызығушылық қалыптастырды. Оның еңбектері жаңа зерттеулерге жол ашты.
Бұл қызмет нәтижесінде ғалым тек зерттеуші ретінде ғана емес, ағартушы тұлға ретінде де танылды. Оның идеялары ұлттық ғылымның көкжиегін кеңейтті.
Машанов есімінің тарихи мәні
Ақжан Машановтың танымал болуы лауазыммен емес, табанды еңбектің нәтижесімен байланысты. Ол инженерлік білімін философиялық ізденіспен ұштастыра алды. Ғалымның басты жетістігі – Әл-Фарабидің еңбектерін қазақ тілі арқылы өз халқына қайтаруы.
Бұл қадам қазақ тілінің ғылыми және философиялық әлеуетін айқын көрсетті. Ана тілі күрделі ойларды жеткізе алатынын дәлелдейтін нақты мысал пайда болды. Соның арқасында ұлттық мәдениет өз интеллектуалдық мұрасын тікелей қабылдау мүмкіндігіне ие болды.
Ақжан Машанов артында тек кітаптар ғана емес, ғылыми ойлау дәстүрін қалдырды. Оның қызметі қазақ ғылымының әлемдік кеңістікпен байланыса алатынын көрсетті. Ғалымның арқасында Әл-Фараби қазақ руханиятында лайықты орнын алды. Машанов есімі ұлтқа жоғалған философиялық мұраны қайта әкелген тұлға ретінде тарихта сақталып қалды.
