Мазмұны
Жартасқа салынған көне бейнелеу өнері адамзат тарихының ең қызықты куәліктерінің бірі болып саналады. Ол кейбір жазба деректерден де көбірек мәлімет бере алады. Мыңдаған жыл бұрын тасқа қашалып немесе сызып салынған суреттер бізге жазуды білмеген, бірақ әлеммен бейнелер арқылы сөйлесе алған адамдардың үнін жеткізеді. Осындай ескерткіштердің ішінде Қазақстандағы Тамғалы шатқалы ерекше орын алады. Бұл Орталық Азиядағы ең маңызды петроглифтік кешендердің бірі саналады және 2004 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілген. Шамамен үш жарым мың жыл бойы жартас беттеріне түсірілген бес мыңнан астам бейне ежелгі дәуірдегі халықтардың діни сенімдері, тұрмыс-тіршілігі және дүниетанымы туралы мәлімет береді. Әрбір жаңа зерттеуші буын осы суреттерден бұрын байқалмаған жаңа мағыналарды табады. Сол себепті бұл ескерткіш әр зерттеу сайын бұрынғыдан да терең әрі бай болып көрінеді. Оның құпияларын түсіну — қола дәуірі мен ерте темір дәуірінде өмір сүрген адамдардың қалай ойлағанын және неге сенгенін түсінуге бір қадам жақындау деген сөз.
Тамғалы қай жерде орналасқан және бұл ескерткіш қалай ашылды
Тамғалы шатқалы Алматы қаласынан шамамен жүз жетпіс шақырым солтүстік-батысқа қарай, Анрахай жотасының сілемдерінде орналасқан. «Тамғалы» атауы қазақ тілінен аударғанда «таңбалары бар жер» немесе «белгі салынған орын» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау шатқалда кездесетін жартас суреттерінің мәнін өте дәл сипаттайды.
Ғылыми тұрғыдан бұл кешен 1957 жылы кеңестік археолог Александр Марьяшевтің зерттеулерінің нәтижесінде белгілі болды. Ол алғаш рет петроглифтерді жүйелі түрде сипаттап, зерттеу нәтижелерін жариялаған ғалым ретінде танылды. Бұған дейін жергілікті тұрғындар бұл суреттер туралы білетін, бірақ олардың нақты мағынасы ғылыми зерттеудің емес, көбіне аңыздардың тақырыбы болып келген.
Шатқалдың табиғи жағдайлары ескерткіштің жақсы сақталуына үлкен әсер еткен:
- жартас беттері қара түсті метаморфтық тақтатастан тұрады және олардың бетінде темір мен марганецтің табиғи қабаты қалыптасқан. Бұл қабатта ойылып салынған суреттер мыңдаған жыл бойы сақталып қала алады;
- шатқалдың табиғи қорғанысы жел мен жауын-шашынның тікелей әсерін азайтады, соның нәтижесінде жартас суреттері баяу бұзылады;
- ірі елді мекендерден қашық орналасуы кешенді қасақана бүлінуден қорғап қалды;
- аймақтың құрғақ континенттік климаты жартас бетінде мүк пен қына сияқты өсімдіктердің өсуіне кедергі жасайды, ал мұндай өсімдіктер ылғалды аймақтарда петроглифтердің жойылуына себеп болуы мүмкін.
Қазіргі уақытта бұл аумақ шамамен жеті жүз гектар жерді қамтитын мемлекеттік тарихи-мәдени қорықтың құрамына кіреді. Ал петроглифтер кешені ресми түрде «Тамғалы» деп аталады.
Суреттердің саны және олардың жасы
Тамғалыдағы петроглифтердің нақты саны әлі күнге дейін ғылыми талқылаудың тақырыбы болып келеді. Зерттеушілер жаңа аумақтарды зерттеген сайын бұрын тіркелмеген бейнелерді табуда. Қазіргі кезде шамамен бес мың сурет ресми түрде тіркелген. Дегенмен кейбір мамандар олардың саны бұдан да көп болуы мүмкін деп есептейді.
Бұл ескерткіштің хронологиялық ауқымы өте кең. Ең көне петроглифтер біздің дәуірімізге дейінгі екінші мыңжылдықтың ортасына, яғни қола дәуіріне жатады. Ал ең кейінгі суреттер орта ғасырларға, тіпті ислам діні таралған кезеңнен кейінгі уақытқа да тиесілі. Осылайша Тамғалы жартастары шамамен үш жарым мың жылдық тарихты сақтап отыр.
Ескерткіштің әр түрлі кезеңдері стиль мен орындау техникасы бойынша айқын ажыратылады:
- қола дәуірінің суреттері ірі көлемімен, айқын контурларымен және ерекше қозғалыс динамикасымен ерекшеленеді. Адамдар мен жануарлар бейнелері тірі әрі әсерлі көрінеді;
- ерте темір дәуіріне жататын бейнелер біршама сызбалық сипатта болады және оларда көбіне шайқас көріністері мен күймелер бейнеленген;
- орта ғасырлық петроглифтерде ою-өрнекке ұқсас элементтер басым келеді және кейбірінде түркі руникалық жазулары кездеседі;
- кейінгі кезеңнің суреттері дәстүрлі дала мотивтерін буддизм мен ислам сияқты әлемдік діндердің ықпалымен пайда болған элементтермен біріктіреді.
Ғалымдар суреттердің жасын бірнеше әдіс арқылы анықтайды. Олар жартас бетінің табиғи патинасын зерттейді, басқа аймақтардағы белгілі мерзімге жататын ескерткіштермен стильдік ұқсастықтарды салыстырады және суреттерде бейнеленген материалдық мәдениет элементтеріне назар аударады.
Күн басты бейнелер: Тамғалының басты жұмбағы
Тамғалыдағы мыңдаған суреттердің ішінде ерекше назар аударатын бейнелер бар. Олар — басының айналасында сәуле тәрізді шеңбері бар адамдар немесе мифологиялық кейіпкерлер. Бұл бейнелер «күн басты» кейіпкерлер деп аталады және Тамғалының символына айналған.
Кешенде осындай шамамен қырыққа жуық бейне анықталған. Олар негізінен шатқалдың орталық бөлігінде орналасқан. Бұл суреттердің орналасуы кездейсоқ емес. Олар қашалған жартастар оңтүстікке қарай бағытталған және күн сәулесі оларды күні бойы дерлік жарықтандырып тұрады. Бұл жағдай ежелгі суретшілердің белгілі бір діни ниетпен әрекет еткенін көрсетеді.
Ғалымдар бұл бейнелердің мағынасын әртүрлі түсіндіреді:
- Күнге табыну нұсқасы. Көптеген зерттеушілер бұл кейіпкерлерді күн құдайларының немесе күн рухтарының бейнесі деп санайды. Бас айналасындағы сәулелер тек аспандағы жарық денесін ғана емес, оның құдіретті күшін білдіреді. Ұқсас бейнелер Скандинавия, Үндістан және Моңғолия петроглифтерінде де кездеседі. Бұл қола дәуірінде күн культі Атлант мұхитынан Тынық мұхитына дейін кең таралғанын көрсетеді.
- Шамандық тәжірибелер нұсқасы. Кейбір зерттеушілер бұл бейнелер шамандардың транс кезінде сезінетін өзгерген санасын көрсетеді деп есептейді. Мұндай «жарық аурасы» көптеген рухани дәстүрлерде мистикалық тәжірибенің белгісі ретінде бейнеленеді. Бұл түсіндіру Тамғалының көптеген зерттеушілер ойлағандай ғұрыптық рәсімдер өткізілетін орын болғанын да растай түседі.
- Мифологиялық кейіпкерлер нұсқасы. Кейбір ғалымдар күн басты бейнелерді ежелгі мифтердің кейіпкерлері немесе алғашқы ата-бабалар ретінде қарастырады. Мұндай пікірдің негізі — кейбір суреттерде нақты оқиғаларды еске түсіретін көріністердің бейнеленуі.
- Астрономиялық белгілер нұсқасы. Бірқатар зерттеушілер бұл бейнелер аспан денелерін немесе күнтізбелік маңызды кезеңдерді көрсету үшін пайдаланылған болуы мүмкін деп болжайды. Жартастардың бағытталуы мен суреттердің орналасуы бұл болжамды ішінара қолдайды, бірақ нақты дәлелдер әзірге жеткіліксіз.
Бұл нұсқалардың ешқайсысы толық мойындалған жоқ. Дәл осы белгісіздік Тамғалыдағы күн басты бейнелерді ғылым үшін ең қызықты нысандардың біріне айналдырады.
Аңшылық, ғұрыптар және күнделікті өмір көріністері
Құпиялы құдай бейнелерінен бөлек, Тамғалы жартас беттерінде тұрмыс пен аңшылық көріністерінің өте бай галереясы сақталған. Бұл бейнелер ежелгі дала халықтарының өмірін көрсететін ерекше тас энциклопедия сияқты.
Петроглифтердегі тұрмыстық тақырыптардың негізгі түрлері мыналар:
- арқар, бұғы және қабан аулау көріністері. Бұл ең кең тараған тақырыптардың бірі. Көптеген суреттерде садақшылар, аң қуушылар және жебеге ілінген жануарлар бейнеленген;
- жылқылардың бейнелері. Олар жеке жануар ретінде де, күймеге жегілген түрде де көрсетілген. Бұл жылқы шаруашылығы мен доңғалақты көліктің дамығанын дәлелдейді;
- адамдар мен жануарлардың жұптасу көріністері. Олар натуралистік сипатта емес, көбіне құнарлылық культімен байланысты ритуалдық бейнелер болуы мүмкін;
- күрес пен жарыс көріністері. Бұл суреттер қауымның әлеуметтік өмірін және мүмкін ритуалдық жарыстарды көрсетеді;
- билеп тұрған адамдар бейнелері. Олар діни рәсімдерге немесе шамандық ғұрыптарға қатысушылар болуы мүмкін.
Әсіресе күймелер бейнеленген көріністер ерекше маңызды. Тамғалыда мұндай бірнеше ондаған сурет бар. Бұл бейнелер петроглифтердің жасын анықтауға көмектеседі және оларды жасаған мәдениеттің технологиялық деңгейінің жоғары болғанын көрсетеді. Қола дәуірінде күйме тек көлік құралы ғана емес, билік пен әскери күштің белгісі болған. Бұл тұрғыдан алғанда оны XX ғасырдағы танкпен салыстыруға болады.
Петроглифтердегі жануарлар әлемі және олардың символдық мәні
Тамғалыдағы бейнелер арасында жануарлар адамдардан кем емес орын алады. Жартастарда бейнеленген фауна сол дәуірдегі дала экожүйесінің нақты көрінісін де, символдық мағыналарды да көрсетеді.
Тамғалы петроглифтерінде жануарлардың ондаған түрі бейнеленген:
- арқарлар мен тау ешкілері — ең жиі кездесетін жануарлар. Олар таулы әлемнің символы болып саналған және көптеген ғұрыптарда құрбандық жануары ретінде қолданылған болуы мүмкін;
- жылқылар — бейнелер саны бойынша екінші орында. Олар дала мәдениетінде еркіндік, жылдамдық және рухани әлеммен байланыс символы болған;
- үлкен мүйізді бұғылар — қола дәуіріндегі еуразиялық өнерде кең тараған бейне. Олар әлемдік ағаш және аспанға сапар шегу туралы мифтермен байланыстырылады;
- түйелер — бұл жануардың өте ерте кезеңде қолға үйретілгенін және дала халықтарының шаруашылығында маңызды рөл атқарғанын көрсетеді;
- жыландар мен қиялдағы жануарлар — петроглиф жасаушылардың дүниетанымында мифологиялық бейнелердің маңызды болғанын дәлелдейді.
Жануарлар бейнесін тек табиғатты сипаттау ретінде түсіндіруге болмайды. Ежелгі дүниетанымда әрбір жануар екі әлемнің арасындағы делдал ретінде қабылданған. Сондықтан жартасқа салынған жануар бейнесі қазіргі түсініктегі көркем өнер емес, белгілі бір магиялық әрекет болған.
Шешілмеген сұрақтар және қазіргі зерттеулер
Ғалымдар Тамғалы туралы көп мәлімет жинағанымен, бұл ескерткіш әлі де көптеген сұрақтар тудырады. Бұл жағдай ғылымның әлсіздігін емес, ескерткіштің күрделілігін көрсетеді.
Зерттеушілер үшін ең маңызды шешілмеген мәселелердің қатарына мыналар жатады:
- көптеген петроглифтердің нақты қай мәдениетке немесе халыққа тиесілі екенін анықтау қиын;
- кешеннің жалпы қызметі — ол қасиетті орын, инициация өткізілетін алаң, астрономиялық бақылау орны немесе осының барлығы бірге ме — толық анықталмаған;
- әртүрлі кезеңдегі суреттер арасында біртұтас мазмұндық байланыс бар ма деген мәселе әлі де гипотеза деңгейінде;
- ең көне петроглифтердің авторларының этникалық және тілдік ерекшеліктерін нақты анықтау мүмкін емес.
Қазіргі технологиялар бұл ескерткішті зерттеуге жаңа мүмкіндіктер береді. Үш өлшемді сканерлеу жартас беттеріндегі көзге көрінбейтін ұсақ бөлшектерді анықтауға мүмкіндік береді. Ал сандық модельдеу уақыт өте өзгерген суреттердің бастапқы көрінісін қалпына келтіруге көмектеседі. Қазақстандық және халықаралық экспедициялар зерттеулерін жалғастырып келеді және әрбір жаңа маусым жаңа деректер әкеледі.
Тамғалы — тек ашық аспан астындағы музей немесе туристік нысан ғана емес. Ол өткен мен қазіргі уақыт арасындағы тірі диалог. Бұл жерді сақтау үшін тек қаржылай қолдау ғана емес, мәдени жауапкершілік те қажет. Өйткені бұл жай ғана суреттер салынған тастар емес, мыңдаған жыл бойы қалыптасқан мағыналар жүйесі. Тамғалы петроглифтерін зерттеу жалғасуда, және әрбір жаңа жауап жаңа сұрақтардың тууына себеп болады. Дәл осы қасиет бұл ескерткішті адамзат тарихын түсінудің шексіз дереккөзіне айналдырады.
