Мазмұны
Көптеген қоғамдарда үлкендер мен жастар арасындағы байланыс әлеуметтік тұрақтылықтың негізін құрайды. Рөлдер мен міндеттердің қалай бөлінетіні отбасылық үйлесімге ғана емес, қоғамдық тәртіпке де әсер етеді. Азия елдерінде бұл мәселе дәстүрлер, рәсімдер және жазылмаған ережелер арқылы реттеліп келген. Мұндай қағидалар мәдениет, дін және білім беру жүйесі арқылы ұрпақтан ұрпаққа беріледі. Соның нәтижесінде жас ерекшелігі ерекше маңызға ие болатын өзіне тән өзара әрекеттесу үлгісі қалыптасқан.
Ұрпақаралық қатынастардың мәдени негіздері
Азия мәдениеттерінің басым бөлігінде жас үлкендігі беделмен теңестіріледі. Қарт адамдар өмірлік тәжірибенің иесі ретінде қабылданып, олардың пікірі маңызды саналады. Мұндай көзқарас ерте жастан қалыптасып, күнделікті әрекеттер арқылы бекітіледі. Құрмет тек сөзбен емес, мінез-құлықпен де көрсетіледі.
Төмендегі негізгі элементтер әр өңірде әртүрлі көрінгенімен, ортақ логиканы айқындайды.
- үлкендерге құрмет арнайы қаратпа сөздер мен ишаралар арқылы білдіріледі;
- отбасылық иерархия шешім қабылдау тәртібін анықтайды;
- қарттардың тәжірибесі ескірген емес, құнды білім ретінде қарастырылады;
- ата-ананы күту моральдық міндет саналады.
Осындай қағидалар әркімнің өз орнын түсінуіне мүмкіндік береді. Нәтижесінде ашық қақтығыстар сирек кездеседі.
Отбасының негізгі реттеуші ретіндегі рөлі
Азияда отбасы әлеуметтенудің басты кеңістігі болып есептеледі. Дәл осы ортада бала үлкендермен қарым-қатынастың үлгісін меңгереді. Ата-ана мен ата-әже тәрбиелеу ісіне бірге қатысып, құндылықтарды жеке үлгі арқылы жеткізеді. Мұндай тәсіл ортақтық сезімін күшейтеді.
Дәстүрлі отбасыларда бірнеше буынның бір шаңырақ астында тұруы жиі кездеседі. Бұл тұрақты байланыс пен өзара қолдауға жол ашады. Жастар жауапкершілікті күнделікті өмірден үйренеді. Қарттар да отбасылық өмірде белсенді рөлін сақтайды.
Шығыс Азиядағы конфуцийшілдік үлгі
Шығыс Азия елдерінде конфуцийшілдік философияның ықпалы айқын сезіледі. Бұл ілім ұрпақтар арасындағы міндеттерді нақты жүйеге келтірді. Оның өзегінде ата-ананы құрметтеу қағидасы тұр. Аталған принцип балалардың мінез-құлқын реттейтін негізгі өлшемге айналған.
Конфуцийшілдік көзқарастың басты тұстарын былайша сипаттауға болады.
- Үлкендерді сыйлау адамгершіліктің негізі ретінде қаралады.
- Жастық шақтағы мойынсұну ересек өмірдегі жауапкершілікке дайындық саналады.
- Қартайған ата-ананы күту таңдау емес, парыз ретінде қабылданады.
- Отбасылық үйлесім жеке мақсаттардан жоғары қойылады.
Бұл жүйе ұрпақтар арасындағы байланысты нығайтып, алшақтауды азайтады. Жеке мүдде көбіне ортақ игілікке бағынады.
Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы тепе-теңдік
Азияның оңтүстік бөлігінде ұрпақаралық қатынастар біршама жұмсақ сипатта қалыптасқан. Мұнда эмоциялық байланыс пен өзара қолдау ерекше бағаланады. Діни дәстүрлер бұл нормалардың қалыптасуына зор ықпал етеді. Буддизм мен индуизм әр адамның өмір жолына құрметпен қарауды үйретеді.
Отбасыларда әңгімелесу мен пікір алмасу құпталады, дегенмен үлкендердің беделі сақталады. Жастар өз ойын ашық айтуы мүмкін, бірақ иерархияны ескеруге тырысады. Мұндай тепе-теңдік заманауи жағдайға бейімделуге көмектеседі. Дәстүрлер тірі әрі икемді күйде қалады.
Қазіргі сын-қатерлер және дәстүрдің бейімделуі
Жаһандану мен урбанизация әдеттегі қатынас үлгілерін өзгертуде. Көптеген жастар қалаға көшіп, туыстарымен күнделікті байланысын азайтады. Соған қарамастан, құрмет құндылығы толық жоғалмайды. Ол жаңа пішінге ие болып, заманауи өмірге бейімделеді.
Өзгерістердің кейбірі айқын көрінеді.
- бірге тұру қаржылық және эмоциялық қолдаумен алмастырылады;
- үлкендердің беделі бұйрықтан гөрі кеңес арқылы көрінеді;
- диалог шартсыз бағынудан маңыздырақ бола бастайды;
- салт-дәстүрлер жеке қажеттіліктерге икемделеді.
Бұл үдеріс сабақтастықты сақтай отырып, қатал қысымнан арылуға мүмкіндік береді. Ұрпақтар өзара әрекеттесудің жаңа жолдарын табады.
Әлеуметтік институттар мен мемлекеттік қолдау
Көптеген Азия елдерінде мемлекет дәстүрлі нормаларды заңдар мен әлеуметтік бағдарламалар арқылы қолдайды. Қарт адамдарға қамқорлық ресми деңгейде бекітіледі. Бұл отбасыларға түсетін салмақты азайтып, ұрпақаралық ынтымақтастықты күшейтеді. Білім беру жүйесі де құрмет құндылығын насихаттайды.
Мектептер мен жоғары оқу орындары мәдени тәрбие элементтерін қамтиды. Жастар тарих пен қоғамдағы үлкендердің рөлімен танысады. Осылайша жас ерекшелігіне саналы көзқарас қалыптасады. Дәстүрлер институционалдық тірекке ие болады.
Қорытындылай келе, Азияда ұрпақтар арасындағы қатынастар мәдениет, отбасы және әлеуметтік тетіктердің үйлесімі арқылы реттеледі. Жас үлкендігін құрметтеу тұрақтылық пен өзара түсіністіктің негізі ретінде қызмет етеді. Қазіргі өзгерістерге қарамастан, басты қағидалар өз маңызын жоғалтпай отыр. Икемділік пен бейімделу қабілеті бұл үлгілердің бүгінгі әлемде де тиімді болуына мүмкіндік береді.
