Мазмұны
Адамның қабылдауы жарыққа тікелей тәуелді болғандықтан, түнгі уақытта сезімталдық айтарлықтай күшейеді. Үнсіздік, жартылай қараңғылық және әлсіз шағылыстар бейнелерді бұлыңғыр көрсетіп, қиялды оятады. Осындай сәттерде күнделікті заттардың өзі өзгеше сипат алып, айна тәрізді беттер ерекше әсер қалдырады. Уақыт өте бұл құбылыстар туралы түрлі тыйымдар, түсіндірмелер және сенімдер қалыптасқан. Сондықтан түнгі айнаға қатысты сұрақтар әлі күнге дейін қызығушылық тудырып, халықтық түсініктер мен психологиялық ерекшеліктерді өзара байланыстырады.
Мистикалық түсініктер мен көне сенімдер
Көптеген мәдениеттерде айнаға ерекше күш телінген. Белгісіз құбылыстарды түсіндіру үшін адамдар шағылысатын беттерді әлемдер арасындағы шекара ретінде қабылдаған. Сол себепті түнгі уақытта айнаға қарау туралы түрлі тыйымдар пайда болып, олар ұрпақтан ұрпаққа тараған.
- қараңғылықтағы бейненің бұрмалануы қорқынышты күшейтеді; жарық жеткіліксіз болғанда бет әлпет өзгеше көрініп, адам күтпеген әсерге тап болады; дәл осы түсініксіздік халқымыздың сенімдерін қалыптастырған;
- түнде айна арқылы жын-сайтан не басқа тылсым күштер пайда болады деген сенім болған; адамдар бейне басқа әлемге байланыс арнасына айналады деп ойлаған; мұндай түсініктер фольклорда жиі кездеседі және өмірдің белгісіз тұстарын бейнелейді;
- айна адамның энергиясын сақтайды деген түсінік таралған; түнге қарай бұл энергия әлсіреп, адам қорғансыз күйге түседі деп сенген; сондықтан айнамен байланыс ішкі тепе-теңдікке зиян келтіреді деп қабылданған;
- кей аңыздарда айнада түнде бөтен кейіп немесе жағымсыз реңк көрінуі мүмкін делінген; түнгі үрей әсері адамның қиялын күшейтіп, кездейсоқ көлеңкенің өзін қатер ретінде елестетуге итермелейді.
Бұл сенімдер адамның табиғатқа, жарыққа және белгісіздікке деген ежелгі көзқарасын көрсетеді. Ғылыми дәлелдерге сүйенбесе де, олар адамның ішкі сезіміне әсер етіп, эмоционалды ықпалдастығын сақтап отыр.
Психологиялық себептер және қараңғылықтың әсері
Мистикалық түсініктерден бөлек, түнде айнаға қарағандағы мазасыздықтың көптеген ғылыми себептері бар. Жарықтың аздығы және шаршау адамның қабылдауын өзгертеді, бұл бейнені бұрмаланған күйде көруге әкеледі.
Адамның қабылдауы жарық мөлшеріне тәуелді болғандықтан, қараңғылықта бейне анық көрінбейді.
- Жарықтың жеткіліксіздігі бейнені бұлыңғыр етеді. Көру қабілеті жарық азайғанда детальдарды толық көрсете алмай, ми жетпеген бөліктерді өзі «орын толтыру» арқылы қалыптастырады. Осы процестің нәтижесінде адам өз бейнесін өзгеше, тіпті қорқынышты кейіпте көре алады. Мұндай құбылыстар арнайы тәжірибелерде жиі байқалады.
- Шаршаған ағза эмоциялық әсерге тез беріледі. Ұйқы жетіспеген сәтте адамның назары әлсіреп, кенеттен байқалған көлеңке немесе қимыл тәрізді көрінген жарық миға қауіп ретінде сезіледі. Сондықтан түнгі уақытта айнадағы өзгеріс әдеттегіден әлдеқайда мазасыз әсер қалдырады.
- Айна өзін бақылау сезімін күшейтеді. Қараңғыда адам тұлғасының әр ұсақ деталіне назар аударып, бұрын байқамаған ерекшелігін көріп қояды. Осы процесс бейненің «өз алдына өмір сүріп жатқандай» елестеуіне әкеледі. Бұл уақытша әсер қысым тудырып, адамның көңіл-күйіне ықпал етеді.
- Жартылай қараңғылық оптикалық елестерді жиілетеді. Түнгі жарықтың ойнауы, шағылыстар мен көлеңкелер қозғалыс сияқты көрінуі мүмкін. Ми бұл құбылысты түсіндіруге тырысып, кейде айналада бөтен нәрсе бардай сезім тудырады. Бұл қорғаныс механизмі адамды қауіптен сақтауға бағытталған.
Психологиялық ерекшеліктерді білу түнгі айнадан туатын мазасыздықтың негізін түсінуге көмектеседі. Мұнда тылсымнан гөрі адамның қабылдауында жатқан табиғи құбылыстар басым.
Айнаға байланысты мәдени дәстүрлер және символика
Әртүрлі халықтарда айна тек тұрмыстық зат емес, рухани мәнге ие нысан ретінде қарастырылған. Оның символдық мағынасы дәстүрлер мен сенімдерде кеңінен көрініс тапты.
Бұл нысанның символдық жүктемесін түсіну үшін алдымен айнаға деген қатынастың екіұдайлы болғанын атап өту қажет.
- кей дәстүрлерде айна жанның тазалығының белгісі саналған; түнгі уақытта адамның рухани күйі нәзік болады деп сеніліп, айнаға қарау ішкі үйлесімді бұзады деп есептелген; бұл көзқарастар эмоционалдық сақтықты насихаттаған;
- славян және түркі халықтарының кей ескі рәсімдерінде айна арқылы болжам жасау кең таралған; түн мұндай әрекет үшін қолайлы деп есептелгенімен, оның қауіптілігі де қатар атап өтілген; осылайша айна түнгі уақытта сақтықты талап ететін құралға айналған;
- шығыс мәдениетінде айна шындықтың символы ретінде қабылданған; түн болса шындықты тұмшалап, бейнені бұлыңғыр етеді; сондықтан бұл мезетте айнаға қарау белгісіздік сезімін күшейтіп, ерекше сақтық тудырған;
- кей аңыздарда айна адамның бейнесін ғана емес, оның «көлін» сақтайды делінген; түнде адамның рухани көлеңкесі бөлініп кетуі мүмкін деген сенім үрей сезімін күшейтті; мұндай باورлар түнгі тыйымдардың өрбуіне ықпал етті.
Осы дәстүрлер айна жай зат емес, адамның ішкі дүниесімен байланысты ерекше нышан болғанын көрсетеді.
Түнде айнаға қарауға қатысты тыйымдар адам психикасының нәзіктігін, мәдени ықпалдың күшін және қараңғылықтың әсерін ұштастырады. Жарықтың аздығы, шаршау және бейненің бұлыңғыр көрінуі үрейдің уақытша күшеюіне себеп болады. Түсіністікпен қараған жағдайда мұндай әсерлер жылдам басылады, ал айна өз мәнін жоғалтпайтын бейтарап құрал болып қала береді. Адамның ішкі күйі қандай мазмұн көрінетінін анықтайды, сондықтан түнгі уақыттағы сақтық көбіне жан тыныштығын қорғауға бағытталған.
