Мазмұны
Көшпелі халықтардың баспанасы күнделікті тұрмысты ғана емес, қоғамның дүниетанымы мен құндылықтарын да айқын көрсеткен. Үйдің пішіні, қолданылған материалдар және ішкі кеңістіктің ұйымдасуы өмір салтымен тығыз байланысты болды. Қазақ мәдениетінде мұндай мәнге ие баспана ретінде киіз үй қалыптасты. Ол адамды өмір бойы бірге алып жүретін мекен, отбасылық ошақ әрі салт-дәстүр өтетін орта қызметін атқарды. Уақыт өте келе киіз үйдің маңызы тұрмыстық шеңберден шығып, мәдени нышанға айналды.
Көшпелі өмір салтының көрінісі ретінде киіз үй
Көшпелі тіршілік үнемі қозғалысты талап етті. Осындай жағдайда тез жиналып, оңай қайта тігілетін баспана қажет болды. Киіз үй осы талаптарға толық сай келді және табиғи ортаға бейімделген құрылымымен ерекшеленді.
- жеңіл жиналуы еркін көшіп-қонуға мүмкіндік берді;
- ықшам құрылысы тасымалдауды оңайлатты;
- берік жасалуы жел мен ауа райының құбылуына төтеп берді.
Бұл қасиеттер киіз үйді дала жағдайында таптырмас баспана етті. Ол жазда салқын, қыста жылы ортаны қамтамасыз етті. Соның арқасында көшпенді тұрмысқа тұрақтылық сыйлады.
Ішкі кеңістіктің символдық мәні
Киіз үйдің ішкі құрылымы белгілі бір тәртіпке бағынды. Әр аймақтың өз орны болып, әлеуметтік қатынастарды білдірді. Мұндай жүйе қоғамдағы сыйластық пен тәртіпті көрсететін белгі еді.
Орталықта орналасқан ошақ ерекше маңызға ие болды. Ол жылу мен өмірдің жалғасын бейнеледі. Кеңістіктің осылай ұйымдастырылуы адам мен табиғат арасындағы үйлесімді білдірді.
Отбасылық және салттық дәстүрлердегі орны
Киіз үй қазақтың өмірлік кезеңдерінің барлығында маңызды рөл атқарды. Онда отбасылық және қауымдық салт-жоралар өткізілді. Бұл жағдай баспананы рухани мәдениеттің ажырамас бөлігіне айналдырды.
- Баланың дүниеге келуі киіз үйде атап өтілді. Мұндай орта қауіпсіздік пен қамқорлықты білдірді. Салттар арқылы жаңа мүшенің отбасымен байланысы бекітілді.
- Үйлену тойлары сәнделген киіз үйде өткізілді. Безендіру жаңа өмірдің басталуын меңзеді. Әрбір бұйымның өзіндік мағынасы болды.
- Ата-бабаны еске алу рәсімдері де осы кеңістікте өтті. Киіз үй құрмет пен тағзым орнына айналды. Осылайша ұрпақтар сабақтастығы сақталды.
Бұл дәстүрлер киіз үйдің жай ғана баспана емес екенін көрсетеді. Ол рухани өмірдің орталығы қызметін атқарды. Құндылықтар мен әдет-ғұрыптар осы кеңістік арқылы ұрпаққа жетті.
Материалдар және қолөнер дәстүрлері
Киіз үйді жасау үшін табиғи материалдар қолданылды. Ағаш, киіз және тері өзара үйлесім тапты. Мұндай құрылыс экологиялық әрі берік болды.
- ағаш қаңқа иілгіштік пен тұрақтылықты қамтамасыз етті;
- киіз жабын суық пен ыстықтан қорғады;
- әшекейлер көркемдік талғамды көрсетті.
Қолөнер шеберлігі ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырды. Ою-өрнектер белгілі бір мағынаны білдірді. Әрбір киіз үй халық өнерінің дара туындысы саналды.
Киіз үйдің әлеуметтік кеңістік ретіндегі қызметі
Киіз үй қоғамдық өмірде де маңызды орын алды. Онда қонақ күтіліп, руға қатысты мәселелер талқыланды. Қонақжайлық жоғары бағаланған қасиет ретінде көрініс тапты.
Келген адамға құрметті орын ұсынылды. Мұндай дәстүр ашықтық пен сыйластықты білдірді. Осы арқылы адамдар арасындағы байланыс нығая түсті.
Қазіргі заманғы маңызы
Бүгінде киіз үй өзінің рәміздік мәнін сақтап келеді. Ол мерекелерде, фестивальдерде және мәдени шараларда кеңінен қолданылады. Мұндай қолдану өткенмен байланысты үзбеуге мүмкіндік береді.
Киіз үй Қазақстанның танымал нышандарының біріне айналды. Ол көшпелі тарихты және ұлттық дәстүрді еске салады. Қазіргі ортада бұл баспана өткен мен бүгінді жалғайтын белгі қызметін атқарады.
Қазақ киіз үйінің мәдениеттегі рөлі тұрмыстық қажеттіліктен әлдеқайда кең. Ол өмір салтын, құндылықтар жүйесін және әлемге көзқарасты бейнелейді. Құрылымы мен символикасы арқылы халықтың тарихи тәжірибесі көрініс табады. Сол себепті киіз үй ұлттық болмысты сақтаудың және мұраға құрмет көрсетудің маңызды белгісі болып қала береді.
