Тәулік мезгілі және оның жасырын мағыналары туралы белгілер

Адамзат ерте заманнан бастап табиғаттың құпия тілін түсінуге ұмтылып, қоршаған әлемнен түрлі белгілер мен ишараларды байқауға тырысқан. Халық даналығы ғасырлар бойы қалыптасып, ұрпақтан ұрпаққа ауызша жеткізіліп, бірте-бірте қысқа әрі мазмұнды бақылаулар түріндегі ырымдарға айналды. Осындай түсініктердің ішінде тәуліктің әр кезеңімен байланысты сенімдер ерекше орын алады: таңертең, күндіз, кешке және түнде адамдар жай ғана жарық пен қараңғылықтың ауысуын емес, әлдеқайда терең мағынаны байқаған. Әр уақыт бөлігіне өзіндік сипат, ерекше қуат және айтылмаған мінез-құлық ережелері телінген. Бұл түсініктер табиғи циклді тірі ағза секілді қабылдаған көне дүниетаныммен тығыз байланысты. Осындай көзқарастармен жақынырақ танысқан сайын, ата-бабаларымыздың әлемді қалай қабылдағанын және неге бұл сенімдердің кейбірі бүгінгі күнге дейін сақталғанын жақсырақ түсінуге болады.

Таңертең: жаңа бастау мен алғашқы белгілер

Халықтық дәстүрде таңның атуы әрдайым ерекше кезең ретінде қабылданған. Ол түнгі әлем мен күндізгі тіршіліктің арасындағы шекара іспетті саналған. Күннің алғашқы сәулелерімен байланысты көптеген бақылаулар бар, оларды бұрынғылар түрлі белгі мен ишара ретінде түсіндірген.

Ең кең тараған таңғы ырымдардың бірнеше түрін атап өтуге болады:

• таңертең бірінші болып түшкірсең, күн сәтті өтеді деп сенген, өйткені түшкіру ағзаның түнгі рухтардан «тазалануы» ретінде қабылданған;
• таңғы ас ішпей тұрып босағада бейтаныс адамды кездестіру – алдағы күндері күтпеген өзгерістердің белгісі;
• оянғаннан кейін бірден құстардың әнін есту – жақсы жаңалықтарға жорылған, әсіресе бұлбұл немесе бозторғай сайраса;
• таңғы ас үстінде тұзды төгіп алу – ұсақ ренішке, алайда кейбір өңірлерде мұны жаңбырдың белгісі деп санаған;
• үйден шығып, бірден қайта оралу – қайта шығар алдында айнаға қарамасаң, сәтсіздікке әкеледі деген түсінік болған.

Таңертеңгі ырымдар көбіне ауа райымен де байланысты болған. Күн шықпай тұрып шығыстағы аспан қызарып тұрса, жел немесе қолайсыз ауа райы болады деп болжаған. Бұл бақылаудың ғылыми негізі де бар: қызғылт реңк атмосферадағы ылғал мен шаңның көп болуынан пайда болады. Демек, кейбір ырымдардың артында табиғатты ұзақ бақылаудан туған тәжірибелік білім жатқан.

Күндіз: әрекет кезеңі және оның жасырын қауіптері

Күннің ортасы – адамдар да, табиғат та ең белсенді болатын уақыт ретінде қабылданған. Соған қарамастан, халық сенімінде күн ішінде ерекше сақтықты талап ететін сәттер де болған.

Күндізгі ырымдарды бірнеше негізгі топқа бөлуге болады.

1. Тал түс – ерекше шекара. Халық түсінігінде дәл тал түсте әлемдер арасындағы шекара жұқарады деп сенген, бұл түн ортасымен ұқсас кезең ретінде қарастырылған. Осы уақытта маңызды істерді бастауға, жалғыз шомылуға немесе зиратқа баруға кеңес берілмеген. Оңтүстік славян дәстүрінде дәл осы мезгілде егістікте жүрген адамдарға шабуыл жасайды деп сенілген «полудница» деген рух туралы аңыз бар. Қазіргі психология мұны басқаша түсіндіреді: тал түс – адамның зейіні әлсіреп, шаршау байқалатын уақыт, сондықтан мұндай сәтте сақтықтың төмендеуі табиғи құбылыс.
2. Сауда мен ақшаға қатысты ырымдар. Көптеген халықта күннің алғашқы саудасы бүкіл күннің берекесін анықтайды деп есептелген. Егер бірінші сатып алушы тауарды алмаса немесе қатты саудаласса, сол күні табыс болмайды деп сенген. Сол себепті кейбір саудагерлер алғашқы тауарды арзан бағамен берсе де, күнді «сәтті» бастауды маңызды деп санаған. Бұл дәстүрдің ізі қазіргі кәсіпкерлер арасында да кездеседі.
3. Көлеңке белгісі. Ашық күні адамның өз көлеңкесінің ұзындығы мен бағытына назар аударылған. Егер көлеңке біртүрлі қозғалып немесе қисық болып көрінсе, оны жақын маңда тылсым күш бар деген белгі ретінде түсіндірген. Шын мәнінде, қызған жердің үстіндегі ауа тербелісі көлеңкенің қозғалып тұрғандай әсер беруі мүмкін.
4. Түскі ас және отбасылық қатынастар. Түскі ас кезінде қасықты түсіріп алу – әйел қонақтың келуіне, шанышқының құлауы – ер адамның келуіне жорылған. Ал пышақтың құлауы ұрыс-керістің белгісі деп саналған. Мұндай түсініктер кездейсоқ оқиғаларды түсіндірудің және күнделікті өмірге әлеуметтік мағына берудің бір тәсілі болған сияқты, өйткені ауылдық өмірде қонақ келуі маңызды оқиға саналатын.

Кеш: түннің табалдырығы және сақтық уақыты

Ымырт түсе бастағанда ырымдардың сипаты айтарлықтай өзгереді. Кеш – күн мен түннің түйіскен кезеңі, өтпелі уақыт. Ата-бабаларымыз бұл мезгілді ерекше мағынаға толы уақыт деп санаған.

Кешкі ырымдар көбіне сақтыққа шақырып, тыйым сипатында болған:

• күн батқаннан кейін қоқыс шығармау керек, өйткені «үйдің берекесін бірге алып шығасың» деп сенген;
• кешке ақша қарызға бермеу керек, әйтпесе оны қайтару қиын болады деген түсінік болған;
• ымыртта ысқырмау керек, өйткені ысқырық жаман күштерді шақырады әрі үйдегі берекені «ұшырып әкетеді» деп есептелген;
• күн батқан соң шаш немесе тырнақ алуға болмайды, себебі бұл адамның өмірлік күшін әлсіретеді деген сенім болған;
• шам жарығында немесе қараңғыда айнаға ұзақ қарамау керек, «артық нәрсе көріп қоюы мүмкін» деп қорыққан.

Кешкі бақылауларда күннің батуы ерекше мәнге ие болған. Егер көкжиек ашық қызғылт-сары түске боялса, ертең жел тұрады деп болжаған. Ал қою қызыл түс жаңбырдың белгісі деп қабылданған. Батыс көкжиекте жасылдау реңктер байқалса, ұзаққа созылатын қолайсыз ауа райының белгісі саналған. Қызығы, мұндай бақылаулар қазіргі метеорология заңдылықтарымен сәйкес келеді, өйткені күн батардағы оптикалық құбылыстар атмосфера жағдайымен тікелей байланысты.

Кеш сонымен бірге күннің қорытындысын жасайтын уақыт ретінде қабылданған. Егер күн жақсы өтсе, бірақ кешке ыдыс сынып қалса, оны жамандық емес, керісінше «жамандықтың орнына сынған белгі» деп түсіндірген. Мұндай түсінік адамдарға көңіл тыныштығын сақтауға көмектескен.

Түн: көлеңкелер әлемі және көне аңыздар

Қараңғы уақыт халық санасында ерекше орын алған. Түн – рухтар, түстер, құпия күштер және белгісіз дүниелер мекені ретінде қабылданған. Сондықтан оған қатысты ырымдар ең көне әрі архаикалық сипатта сақталған.

Түнгі сенімдерді бірнеше мағыналық топқа бөлуге болады.

1. Түн ортасы – «нөлдік нүкте». Түнгі он екі – уақыт тоқтап, қайта басталатын ерекше сәт деп қабылданған. Осы уақытта маңызды істерді бастау қауіпті деп саналған. Ал дәл осы мезетте дүниеге келген бала ерекше қасиетке ие болады, өзгелер көрмейтін нәрсені көре алады деген сенім болған. Кейбір мәдениеттерде мұны көріпкелдік қабілетпен, ал кейбірінде меланхолияға бейімділікпен байланыстырған.
2. Түнгі құстардың дауысы. Үйдің үстінен үкі дауысы естілсе, оны аурудың немесе қайғының белгісі деп түсіндірген. Таң атпай тұрып көкектің дауысы шықса, жағымсыз хабардың белгісі деп қабылданған. Алайда бұл құстардың түнде және таң алдында белсенді болатыны белгілі, ал тыныштықта олардың дауысы ерекше қатты естілетіндіктен, адамдарға күшті әсер қалдырған.
3. Түстер және олардың мағынасы. Түннің алғашқы бөлігінде көрген түс маңызды емес деп есептелген. Ал таң алдында көрген түстер, әсіресе жұма түні сенбіге қараған түстер, болашақты білдіреді деп сенген. Қазіргі ғылым да қызықты дерек ұсынады: түс жақсы есте қалатын жылдам ұйқы фазасы таңға қарай ұзара түседі. Сондықтан таңғы түстер шын мәнінде айқынырақ әрі әсерлі болады.
4. Түнгі мінез-құлық ережелері. Қараңғыда біреуді қатты дауыстап атымен шақыру жаман белгі саналған, өйткені жаман күштер жауап беруі мүмкін деген қорқыныш болған. Сондай-ақ қараңғыда себепсіз терезеге қарап тұруға болмайды деп ескерткен. Мұндай тыйымдар адамдарды түнде орынсыз жүруден немесе шулаудан сақтайтын қорғаныш ережелері ретінде қызмет еткен болуы мүмкін.

Тәуліктің әр кезеңіне байланысты ырымдар жай ғана сенім емес, көптеген бақылаулардың күрделі жүйесі болып табылады. Онда табиғатты ұзақ зерттеудің тәжірибесі, адамның психологиялық қорғаныс механизмдері және бейберекет көрінетін әлемді ретке келтіруге деген ұмтылыс қатар өрілген. Олардың бірқатары бүгін де маңызын жоғалтпаған: шаршаған кезде маңызды істі бастамау, кешкі уақытта күшті үнемдеу, түнге құрметпен қарау сияқты кеңестер әлі де өзекті. Осындай дәстүрлерді зерттеу арқылы біз ата-бабаларымыздың мәдени мұрасымен ғана емес, адамның әмбебап қажеттіліктерімен де жақынырақ танысамыз. Халық даналығының ырым түрінде сақталуы – адамдардың барлық заманда өздері мен қоршаған әлем арасында үйлесім табуға ұмтылғанының айқын дәлелі.