Мазмұны
Мұхит пен теңіз әлемі сан алуан тіршілік иелеріне толы және олардың кейбірі адамды ерекше таңғалдырады. Кей жаратылыстар пішінімен, мінез-құлқымен әрі өмір сүру тәсілімен үйреншікті түсініктерді өзгертеді. Осындай тіршілік иелерінің бірі бір қарағанда қиялдан шыққандай әсер қалдырады. Оның сыртқы келбеті де, биологиясы да өзгеше заңдылықтарға бағынады. Әңгіме теңіз аттары жайында, өйткені бұл балықтар табиғаттағы ең тосын құбылыстардың қатарына жатады.
Ерекше дене құрылысы мен сыртқы келбеті
Теңіз аттарының дене пішіні басқа балықтардан мүлде бөлек. Олар суда тік қалыпта қозғалып, шағын мүсінге ұқсап көрінеді. Қабыршақтың орнына сүйекті тақташалардан құралған берік панцирь болады. Мұндай құрылым икемділікті азайтқанымен, қорғаныс қызметін күшейтеді.
Басының пішіні жылқыға ұқсайтыны атауына себеп болған. Көздері бір-бірінен тәуелсіз қимылдап, айналаны жан-жақты бақылауға мүмкіндік береді. Құйрығы қармау қасиетіне ие және балдырларға оралып тұруға көмектеседі. Осы ерекшелік энергияны үнемдеуге және көзге түспеуге жағдай жасайды.
Көбею кезіндегі аталықтардың айрықша рөлі
Бұл балықтардың көбею жүйесі табиғаттағы ең таңғаларлық құбылыстардың бірі саналады. Мұнда ұрпақты аналық емес, аталық алып жүреді. Жұптасу биінен кейін уылдырық аталықтың құрсақ тұсындағы арнайы қалтаға салынады. Сол сәттен бастап болашақ ұрпаққа жауапкершілік толықтай соның мойнына жүктеледі.
Қалта ішінде дамуға қолайлы орта қалыптасады. Оттегінің мөлшері мен тұздылық деңгейі тұрақты сақталады. Белгілі бір уақыт өткен соң жарық дүниеге толық жетілген шабақтар келеді. Осындай тәсіл жас даралардың өмір сүру мүмкіндігін айтарлықтай арттырады.
Табиғи ортадағы мінез-құлық пен жасырыну қабілеті
Теңіз аттары аса белсенді тіршілік иелеріне жатпайды. Олар бір аумақтан ұзап кетпей, тыныш өмір салтын ұстанады. Баяу қимылдауын тиімді жасырыну қабілеті толықтырады. Түсі мен өрнегі қоршаған ортаға қарай өзгеріп отырады.
Мұндай бейімделу бірнеше маңызды артықшылық береді:
- балдырлармен біртұтас көрініс қалыптастырып, байқалмауға көмектеседі;
- қозғалыссыз қалу арқылы жыртқыштардың назарын аудартпайды;
- күрт әрекеттерден бас тарту қауіп деңгейін төмендетеді;
- қатты панцирь ұсталған жағдайда да қорғаныс қызметін атқарады.
Осы қасиеттердің арқасында теңіз аттары таяз суларда өмір сүруге бейімделген.
Қоректену тәсілі және олжалау ерекшелігі
Бұл балықтардың рационы негізінен ұсақ шаянтәрізділер мен планктоннан тұрады. Аң аулау кезінде қуып жету әдісі қолданылмайды. Олжа тез қозғалыспен ауызға сорылып алынады. Бұл әрекет шағын сорғыштың жұмысына ұқсайды.
Асқазанның болмауы қоректі жиі қабылдауға мәжбүр етеді. Тағам ағза арқылы жылдам өтетіндіктен, энергия үнемі толықтырылып отырады. Бір тәулік ішінде бір дара мыңдаған ұсақ организмді жей алады. Осылайша теңіз аттары жағалаулық экожүйеде маңызды рөл атқарады.
Адам әсері және табиғаттағы маңызы
Барлық бейімделуіне қарамастан, теңіз аттары сыртқы қауіптерге сезімтал. Су айдындарының ластануы мен рифтердің бұзылуы қолайлы мекендерді азайтады. Бұған қоса, заңсыз аулау мәселесі де өзекті болып отыр. Кей өңірлерде олар кәдесый немесе дәстүрлі медицина үшін пайдаланылады.
Негізгі қауіп факторларын төмендегідей көрсетуге болады:
- Табиғи жасырыну орындарының жойылуы. Жағалау аймақтарының игерілуі тіршілік ортасын тарылтады және популяцияның азаюына әкеледі.
- Шамадан тыс аулау. Үлкен көлемдегі аулау түрлердің өздігінен қалпына келуіне мүмкіндік бермейді.
- Климаттың өзгеруі. Су температурасының ауытқуы көбею мен қорек қолжетімділігіне әсер етеді.
- Ластану деңгейінің артуы. Улы заттар ағзада жиналып, иммундық жүйені әлсіретеді.
Бұл мәселелерді түсіну қорғау шараларын тиімді ұйымдастыруға жол ашады.
Теңіз аттары мұхит тіршілігінің қаншалықты алуан түрлі екенін айқын көрсетеді. Олардың дене құрылысы, мінез-құлқы және отбасылық рөлдері биологиядағы қалыптасқан түсініктерді өзгертеді. Осындай жаратылыстар экожүйенің тепе-теңдігін сақтауда маңызды орын алады. Сондықтан бұл балықтарды қорғау теңіз әлемінің болашағы үшін аса қажет.
