Мазмұны
Көшпелі халықтар мыңжылдықтар бойы жануарларға ерекше қарым-қатынасты қалыптастырды – бұл сезімталдық емес, терең практикалық және сонымен бірге рухани көзқарас болды. Дала тұрғыны үшін мал тек азық-түлік көзі ғана емес, сонымен қатар әл-ауқаттың өлшемі, саудадағы валюта, келіссөздердегі дәлел және поэтикалық таңдану нысаны болды. Қазақтың мал шаруашылығы мәдениеті қатал континенттік климат жағдайында, орасан зор қашықтықтарда және үнемі нақты шаруашылық шешімдер қабылдау қажеттілігінде қалыптасты. Дәл осы себепті қазақтар жануарларды түрі, тұқымы, жасы, жынысы және түсі бойынша жіктеудің күрделі жүйесін әзірледі – бұл алғашқы қарағанда артық көрінуі мүмкін, бірақ іс жүзінде далада тіршілік етудің ғасырлар бойы жинақталған тәжірибесін көрсетеді. Малды түстері мен тұқымдық белгілері бойынша бөлу ермек немесе эстетикалық қызығушылық емес, үйірді басқарудың өмірлік маңызды құралы болды.
Мал – әлемнің негізі
Қазақтың жануарларды жіктеу логикасын түсіну үшін, малдың дәстүрлі дала тұрғынының дүниетанымындағы орнын ұғыну қажет. Жылқы, түйе, қой, сиыр және ешкі «бес мал» деп аталатын бес түрді құрады, олардың әрқайсысы шаруашылық және символикалық иерархияда қатаң белгіленген орын алды.
Әрбір түр ерекше қызметтерді атқарды:
- жылқы көлік, соғыс құралы және көшпендінің қасиетті сусыны – қымыздың көзі болып қызмет етті;
- түйе көшу кезінде негізгі жүк тасымалдау міндетін атқарып, киіз үшін жүн берді;
- қой ет, сүт, жүн және тері – күнделікті тұрмыстың негізін қамтамасыз етті;
- сиыр сүт өнімдерін беріп, қалың төлеу кезінде өлшем бірлігі ретінде пайдаланылды;
- ешкі қиын кезеңдерде түбіт, сүт және ет жеткізіп, көмекші рөл атқарды.
Малдың әрбір түрі алмастырылмайтын болды, және тәжірибелі малшы біртекті үйірдің қауіпті екенін білді – ол аурулар мен табиғи апаттар алдында осал болды. Әрбір түр ішіндегі тұқымдар мен түстердің әртүрлілігі бүкіл шаруашылықтың тұрақтылығын қамтамасыз етті.
Түстер бойынша бөлудің практикалық логикасы
Қазақ мал шаруашылығы жағдайында жануардың түсі жүннің түсінен әлдеқайда көбірек ақпаратты тасыды. Тәжірибелі бақташылар түсі бойынша жануардың төзімділігін, нақты климатқа бейімделуін және тіпті етінің дәмдік сапасын болжай алатын. Мұндай бақылаулар ғасырлар бойы жинақталып, ауызша дәстүр арқылы беріліп отырды.
Түстер бойынша бөлудің практикалық негіздері өте нақты болды:
- Термореттеу және климатқа бейімделу. Жылқылар мен қойлардың қою түстері қызған даланың жазғы ыстығын нашар көтерсе, ашық түстері – сұр, боз, ақ – күн сәулесін шағылыстырып, ыстықты оңай көтерді. Қазақстанның оңтүстік аудандарында бақташылар үйірлерді негізінен ашық жүнді жануарлардан қалыптастырып, осылайша құрғақшылық кезеңдерінде мал басының шығынын азайтты.
- Жайылымда және түнде көрінуі. Дақты немесе ақ жануарлар кешкі уақытта дала аясында жақсы ажыратылып, бұл үйірді бақылауды жеңілдетіп, адасқан особьтарды жылдам табуға мүмкіндік берді. Қою түсті жылқылар түнгі айдауда көзден таса болып қалатын, сондықтан тәжірибелі қойшы әрқашан табында бірнеше ашық түсті жануарларды бағдар ретінде ұстайтын.
- Жүннің сапасы және оның кәсіптік қасиеттері. Ақ қой жүні бояуға жақсы түсіп, кілемдер мен сәндік бұйымдар жасауда жоғары бағаланды. Қою түсті жүн техникалық қажеттіліктерге – киіз үй үшін киіз, аяққаптар, төсеніштер – пайдаланылды, өйткені ол қосымша өңдеуді қажет етпей, ластануды жасыратын.
- Есепке алу және бөлу кезіндегі белгілік қызметі. Бірнеше отбасы жалпы жайылымдарда малды бірлесіп баққан жағдайда, түс жануардың тиесілілігін анықтаудың ең маңызды идентификаторына айналды. Бір ие жирен жылқыларды, екіншісі торыны, үшіншісі бозды ұстайды деген келісімдер кез келген жазбаша реестрлерсіз даулар мен шатастыруды болдырмауға мүмкіндік берді.
Түстік жіктеудің практикалық пайдасы соншалықты айқын болды, оның элементтері дәстүрлі тәжірибелер жоспарлы әдістермен жүйелі түрде ығыстырыла бастаған кеңестік кезеңге дейін қазақ мал шаруашылығында сақталды.
Терминология байлығы – жүйенің дәлелі
Түстер бойынша бөлудің терең ойластырылған жүйе болғанының ең сенімді дәлелдерінің бірі – қазақтың зоологиялық терминологиясының таңғажайып байлығы. Қазақ тілінде жылқы түстерін белгілеу үшін ондаған сөздер бар, олардың көпшілік еуропалық тілдерде нақты баламалары жоқ.
Тек жылқы түстерін сипаттау үшін ғана мынадай терминдер қолданылады:
- «жирен» – төзімді дала жылқыларына тән алтын жылтыры бар қызыл түс;
- «торы» – күші мен сабырлы мінезі үшін бағаланған қою жирен түс;
- «сары» – құрғақ климатты жақсы көтеретін боз немесе жорға түс;
- «көк» – сұр немесе көгілдір-сұр, асыл тектіліктің белгісі деп саналған;
- «ала» – табында оңай ажыратылатын ала немесе құба түс;
- «қара» – дәстүрлі түрде күш пен мәртебемен байланыстырылған құла түс;
- «боз» – ашық сұр немесе ақшыл, ритуалдық контекстерде құрметтелген.
Мұндай егжей-тегжейлі лексика түстерді бақылаудың тұрмыстық емес, кәсіби іс-әрекет болғанын, ол арнайы сөздікті талап етіп, ерекше білім ретінде беріліп отырғанын куәландырады.
Тұқымдық бөлу және оның шаруашылық мағынасы
Түстік жіктеумен қатар қазақтар малдың әрбір түрі ішіндегі тұқымдық айырмашылықтар туралы нақты түсінікті де қалыптастырды. Бұл білім таза қолданбалы сипатқа ие болып, қандай жануар қандай жағдайлар мен мақсаттарға жарайтынын анықтады.
Қазақ жылқысы – «жылқы» – бірнеше аймақтық түрлерге бөлінді. Орталық Қазақстанның табынды жылқылары қарапайымдылығымен және қар астынан жем табу қабілетімен ерекшеленді, бұл оларды қатал қыстарда алмастырылмайтын етті. Оңтүстік аудандардың жылқылары сымбатты әрі жылдам болды, бірақ мұқият күтімді талап етті. Маңғышлақ түбегінде шығарылған атақты «адай» тұқымы қатал құрғақшылық жағдайында тұзды су мен сирек өсімдіктерге қанағат етіп, тіршілік ету қабілетімен танымал болды.
Қой шаруашылығы да тұқымдық айырмашылықтарды нақты түсінуге негізделді:
- Қазақтың жүнді тұқымы негізінен жүн алу үшін пайдаланылды. Оны кілем тоқу мен киіз басу әйел еңбегінің және сауда алмасуының маңызды бөлігі болған дамыған қолөнер дәстүрлері бар аудандарда өсірді.
- Құйрықты тұқым еттік сапасы және құйрықта май жинауы үшін бағаланды. Құйрық майы азық-түлік өнімі, консервант және емдік құрал ретінде қызмет етті – оны қысқа стратегиялық ресурс ретінде дайындады.
- Аралас тұқымдар өтпелі аймақтарда өсірілді. Дала мен тау жайылымдары арасында көшіп-қонатын иелер тау бөктерлерінің қысқы суығын да, жазық дала ыстығын да бірдей жақсы көтеретін жануарларды қажет етті.
Түйе шаруашылығы, өз кезегінде, екі өркешті бактриан мен бір өркешті дромедерді нақты ажыратуға негізделді. Біріншісі қысы суық қатал континенттік климат жағдайында алмастырылмайтын болса, екіншісі қысы жұмсақтау оңтүстік және батыс аудандарына жақсы сәйкес келді.
Символикалық және ритуалдық өлшем
Таза практикалық негіздерден бөлек, малды түстері бойынша бөлудің терең символикалық өлшемі болды. Қазақтың дәстүрлі мәдениетінде жануардың түсі жиі оның белгілі бір ритуалдық мақсаттарға жарамдылығын анықтады, бұл жай ғана ырым емес, әлем туралы тұтас түсініктер жүйесінің бөлігі болды.
Ақ жануарлар ғұрыптық тәжірибеде ерекше орын алды:
- ақ жылқы жерлеу рәсіміне арналды – оны құрбандыққа шалып немесе қайтыс болған адамның есіне бос жіберді;
- ақ інген баланың тууында қолайлы белгі саналып, жиі үйлену тойының сыйлықтарында кездесті;
- ақ қой дұға рәсімдерінде және ата-баба рухтарына жүгінгенде пайдаланылды.
Қою және ала түстер басқа символикалық мағынаға ие болды. Қара жылқы жауынгерлік ерлікпен байланыстырылып, эпоста батырдың ажырамас атрибуты ретінде жиі аталды. Ала жылқы – «ала ат» – жолда сәттіліктің белгісі саналды, өйткені сенім бойынша, оның болжамсыз түсі жын-шайтандарды қуатын.
Бұл түсініктер практикалық пайымдауларға қайшы келмеді, керісінше, оларды толықтырып, шаруашылық қажеттілік пен рухани мағына бөлінбейтін әлемнің біртұтас бейнесін жасады.
Малды бөлу – әлеуметтік тіл ретінде
Түстер мен тұқымдар туралы білім тағы бір маңызды қызметті атқарды – әлеуметтік қызметті. Мал туралы сауатты сөйлеу білуші, тәжірибелі, сенімге лайық адамдар әлеміне тиесіліліктің маркері болды.
Қалың немесе мұра бөлу туралы келіссөздерде жануарды нақты сипаттау келісімнің заңдылығының міндетті шарты болды. «Маңдайында ақ белгісі бар үш жасар жирен ат» пен «жирен жылқы» – дәстүрлі құқық аясында принципті түрде әртүрлі заңды ұғымдар. Сипаттаманың нақтылығы даулар мен алаяқтықтан қорғады.
Поэтикалық дәстүр де түс лексикасын белсенді пайдаланды. Қазақ ақындары жылқыларды дәл түсін атап жырлады, бұл бейнеге нақтылық пен сенімділік берді. «Торы» қою жирен дегенді білетін тыңдаушы жануарды жалпақ «әдемі жылқы» дегенге қарағанда әлдеқайда тірі елестетті. Тілдің мұндай нақтылығы ойлаудың нақтылығын көрсетті – бұл дала қауымдастығында жоғары бағаланған қасиет.
Қазақтың малды тұқымдары мен түстері бойынша жіктеу жүйесі халықтық ғылымның көрнекті жетістігін білдіреді – эмпирикалық, бірақ соған қарамастан кем дәрежеде қатаң. Ол көптеген ұрпақтар бойы ортаның шақыруларына тірі жауап ретінде қалыптасты, мұнда қателіктің бағасы өте жоғары болуы мүмкін еді. Бүгінде бұл білім тұрақты мал шаруашылығына және жергілікті жағдайларға кез келген әкелінген аналогтардан гөрі жақсы бейімделген аборигендік тұқымдарды сақтауға деген қызығушылық контекстінде жаңа өзектілікке ие болуда. Дәстүрлі мал шаруашылығы тәжірибелерін зерттеу заманауи зоотехниканы байыта алады, оған кейде универсалды өнеркәсіптік стандарттардың артында жоғалып кететін орын мен уақыттың нақты жағдайларына деген құрметті қайтару арқылы.
