Неліктен Польшада ағаш шіркеулер көп және олар қалай қорғалады?

Кез келген елдің сәулет мұрасы — оның халқының материалдық түрде көрініс тапқан тарихы. Ол белгілі бір дәуірлердегі өмір салтын, қолжетімді ресурстарды және діни дәстүрлерді айқын бейнелейді. Бұл мұраның ішінде ағаш сәулет өнері ерекше орын алады. Ол нәзік, ұзақ уақыт сақталуы қиын және тұрақты күтімді талап етеді, бірақ дәл осы себептен сақталып қалған әрбір нысан шынайы мәдени ғажайып ретінде бағаланады. Польша Еуропадағы ағаштан салынған сакралды құрылыстардың ең бай жинақтарының біріне ие. Мазовиядан бастап Подкарпатьеге дейінгі ауылдық өңірлерде шашырап орналасқан жүздеген шіркеулер, часовнялар мен қоңырау мұнаралары бірнеше ғасыр бойы қалыптасқан діни және құрылыс дәстүрлерін сақтап келеді. Олардың кейбірі ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілген, бұл олардың бүкіл адамзат үшін айрықша құндылығын көрсетеді. Неліктен дәл Польшада мұндай дәстүр қалыптасқанын және ағаш қасиетті орындардың бүгінгі күнге дейін қалай сақталып қалғанын түсіну — Еуропаның мәдени тарихындағы ең тірі әрі әсерлі беттердің біріне үңілумен тең.

Тарихи себептер: неліктен ағаштан салынды

Польшада ағаш шіркеулердің көп болуы бір ғана себеппен түсіндірілмейді. Бұл бірнеше географиялық, экономикалық және әлеуметтік факторлардың жиынтығы, олар ғасырлар бойы құрылыс материалының таңдалуына әсер етіп келді.

Ең алдымен, орман Польша аумағындағы басты табиғи ресурс болды. Қылқан жапырақты және жапырақты ағаштардың қалың орман алқаптары елдің көп бөлігін кеш орта ғасырларға дейін жауып жатты. Бұл жағдай ағашты арзан, қолжетімді әрі кез келген құрылыста — қарапайым шаруа үйлерінен бастап діни ғимараттарға дейін — кеңінен қолданылатын материалға айналдырды.

Польшадағы сакралды сәулетте ағаш құрылыстың басым болуына әсер еткен нақты тарихи себептер бірнеше өзара байланысты факторды қамтиды:

• ауылдық приходтардың кедейлігі — көптеген ауыл қауымдарының тас немесе кірпіштен шіркеу салуға қаражаты болмады, өйткені мұндай құрылыс әлдеқайда қымбат болып, арнайы шеберлерді қажет ететін;
• жергілікті құрылыс дәстүрлері — ағаш ұсталығы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отырған, сондықтан ауыл тұрғындары ағаштан ғимараттарды тез әрі сапалы сала алған;
• құрылыс жылдамдығы — ағаш шіркеуді бірнеше айдың ішінде тұрғызуға болатын, ал тас ғимараттар көбіне жылдар, кейде ондаған жылдар бойы салынатын;
• Польша климатының ерекшелігі — Орталық Еуропаның салыстырмалы ылғалды әрі жұмсақ климаты ағашты Жерорта теңізі аймағындағы аптап ыстық сияқты тез бұзбайды, сондықтан дұрыс күтім жасалған жағдайда ағаш құрылыстар ұзақ сақтала алады;
• діни саясат — XV–XVII ғасырларда католик шіркеуі ауыл халқын қамту мақсатында жаңа приходтық храмдар салуды белсенді түрде қолдады, олардың ішінде ағаштан салынғандары да көп болды.

Сонымен қатар Польша XIX ғасырға дейін негізінен аграрлық ел болып қалды. Ауыл приходтары діни өмірдің негізін құрады және дәл солар ағаш сәулет дәстүрін сақтап қалды, ал қалаларда тас пен кірпіш құрылысы басым болды.

Сәулеттік ерекшеліктер және аймақтық стильдер

Польшадағы ағаш шіркеулер біркелкі емес. Олар жергілікті құрылыс мектептері мен мәдени ықпалдарды көрсететін айқын аймақтық әртүрлілікке ие. Әрбір өңір өзіндік ерекше стиль қалыптастырған, сол арқылы мамандар ғимараттың қай жерде салынғанын бір қарағанда-ақ анықтай алады.

Ең айқын аймақтық дәстүрлердің ішінде бірнеше дербес сәулет мектептері ерекшеленеді.

1. Кіші Польша дәстүрі және Подкарпатье шіркеулері. Елдің оңтүстігіндегі бұл өңірде орта ғасырларға жататын ағаш шіркеулердің ең көп саны сақталған. Олардың кейбірі XV ғасырға жатады. Дәл осы жерде 2003 жылы ЮНЕСКО Бүкіләлемдік мұра тізіміне «Оңтүстік Кіші Польшадағы ағаш шіркеулер» деген ортақ атаумен енгізілген алты нысан орналасқан. Бұл құрылыстар көп деңгейлі шатырларымен және қабырғаларды жаңбырдан қорғайтын әрі ерекше силуэт жасайтын «опасяние» деп аталатын ұзынша қалқаларымен ерекшеленеді.
2. Мазовиялық құрылыс мектебі. Варшава маңындағы тарихи Мазовия өңіріндегі шіркеулер қатаң әрі тік бағыттағы пішіндерге бейім келеді. Негізгі ғимараттан бөлек орналасатын биік қоңырау мұнаралары бұл өңірдің басты белгісіне айналған. XVII–XVIII ғасырларда салынған көптеген мазовиялық шіркеулерде ағаш сәулет тілінде көрініс тапқан барокко ықпалы байқалады.
3. Подкарпатьедегі ағаш грек-католик шіркеулері. Елдің оңтүстік-шығысында «церковь» немесе «церква» деп аталатын ерекше храмдар сақталған. Олар грек-католик және православ дәстүрінде салынып, осы өңірде өмір сүрген украин және лемко халқының мәдениетін бейнелейді. Үш бөлікті құрылым мен үш күмбезден тұратын композиция латиндік шіркеулерден түбегейлі өзгеше. Бұл нысандардың бір бөлігі украин ағаш шіркеулерімен бірге ЮНЕСКО тізіміне енгізілген.
4. Силезия және Ұлы Польша аймақтарының құрылыстары. Елдің батысында ағаш шіркеулер неміс сәулет дәстүрінің ықпалын көбірек сезінді. Мұнда орталық еуропалық протестанттық архитектураға тән фахверк элементтері жиі кездеседі. Бұл храмдардың кейбірі діни төзімділік кезеңінде лютеран қауымдары үшін салынған, кейін католик приходтарына өткен.

Стильдердің мұндай әртүрлілігі тек географиялық айырмашылықтармен ғана емес, тарихи Польшадағы этникалық және діни құрамның алуан түрлілігімен де байланысты. Бұл аумақтарда католиктер, православтар, грек-католиктер, протестанттар және иудейлер қатар өмір сүріп, әрқайсысы өздерінің сакралды құрылыс дәстүрлерін қалыптастырған.

Қауіптер мен қиындықтар: неге ағаш шіркеулер жоғалып барады

Бұл мұраның байлығына қарамастан, ғасырлар бойы оның едәуір бөлігі жойылып кетті. Бұл жоғалтулардың ауқымын түсіну — бүгінгі күні сақталған ескерткіштерді қорғау жұмысының қаншалықты маңызды екенін ұғынуға мүмкіндік береді.

Ағаш шіркеулерге төнетін негізгі қауіптер табиғи және адам әрекетінен туындайтын факторларға бөлінеді:

• өрт — тарихи тұрғыдан ағаш құрылыстар үшін ең қауіпті апат; XX ғасырдың өзінде ғана көптеген құнды ескерткіштер найзағайдың түсуінен немесе құлшылық кезінде отты абайсыз қолданудан жойылған;
• биологиялық бұзылу — саңырауқұлақтар, көгеру, ағаш жейтін қоңыздар және басқа организмдер қорғалмаған ағашты біртіндеп бүлдіреді, әсіресе ылғалдылығы жоғары жерлерде;
• қараусыз қалу — ауыл тұрғындарының қалаға көшуіне байланысты көптеген приходтар бос қалды, ал тұрақты күтім мен жылытусыз қалған шіркеулер тез бұзыла бастайды;
• соғыс қиратулары — екі дүниежүзілік соғыс Польшадағы ағаш сәулет мұрасына үлкен зиян келтірді, кейбір өңірлер дәл осы кезеңде көптеген храмдарынан айырылды;
• сәтсіз реставрациялар — XIX–XX ғасырларда жүргізілген кейбір жөндеу жұмыстары тарихи материалдарды ауыстырып немесе ғимараттарды «заманауи» стильге бейімдеу арқылы олардың түпнұсқалығын жойды.

Польша сәулет тарихшыларының бағалауынша, XX ғасырдың басында ел аумағында бірнеше мың ағаш шіркеу болған. Бүгінгі күні олардың саны әртүрлі есептер бойынша шамамен сегіз жүзден бір мың екі жүзге дейін жетеді. Бұл сан абсолюттік тұрғыдан үлкен болғанымен, айтарлықтай шығындардың болғанын көрсетеді.

Қорғау жүйесі: ЮНЕСКО-дан жергілікті бастамаларға дейін

Қазіргі кезде Польшадағы ағаш сәулет мұрасын қорғау бірнеше деңгейде жүзеге асырылады — халықаралық деңгейден бастап жергілікті қауымдарға дейін. Бұл көп деңгейлі жүйе мәселенің ауқымын бір ғана институт шеше алмайтынын түсінуден туындаған.

Халықаралық деңгейдегі мойындау маңызды рөл атқарды. 2003 жылы Кіші Польшадағы ағаш шіркеулердің ЮНЕСКО Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілуі шешуші кезең болды. Бұл қадам тек символдық мәнге ғана емес, сонымен бірге халықаралық қаржыландыру мен сараптамалық қолдауға жол ашты.

Қорғаудың нақты механизмдері бірнеше деңгейде жүзеге асады.

1. Мемлекеттік ескерткіштер тізілімі. Польшадағы ұлттық мәдени мұра тізілімі жүздеген ағаш шіркеулерді қамтиды және оларға қорғалатын мәртебе береді. Мұндай нысандардың иелері — көбіне католик приходтары — кез келген реставрациялық жұмысты воеводалық ескерткіштерді қорғау қызметімен келісуге міндетті. Бұл жүйенің артықшылықтары да, әлсіз жақтары да бар, өйткені қаржыландыру көбіне жеткіліксіз болып қалады.
2. Өртке қарсы қорғау бағдарламалары. Бірнеше ірі өрт оқиғаларынан кейін Польша билігі тарихи ғимараттарды заманауи өрт сөндіру және дабыл жүйелерімен жабдықтау бағдарламасын іске қосты. Кейбір шіркеулерде тарихи интерьерге зиян келтірмейтін арнайы автоматты спринклер жүйелері орнатылған. Сонымен қатар ең құнды нысандардың айналасында қорғалатын аймақтар құру жұмыстары жүргізілуде.
3. Туристік маршруттар сақтау құралы ретінде. Кіші Польша мен Подкарпатье сияқты өңірлерде ағаш шіркеулерді біріктіретін тақырыптық туристік бағыттар жасалған. Кіші Польшадағы «Ағаш сәулет маршруты» екі жүзден астам нысанды қамтып, жыл сайын мыңдаған туристі тартады. Туризмнен түскен кірістің бір бөлігі ескерткіштерді күтімде ұстауға жұмсалады.
4. Еріктілер мен қоғамдық бастамалар. «Ағаш қазыналар» ұйымы және басқа да коммерциялық емес бірлестіктер ағаш шіркеулерді құжаттау, насихаттау және реставрациялауға көмектесу жұмыстарымен айналысады. Еріктілер өртке қарсы кезекшілікке қатысады, интерьер заттарын түгендейді және жергілікті қауым арасында ағартушылық жұмыс жүргізеді. Мұндай бастамалар кейде мемлекеттік құрылымдарға қарағанда әлдеқайда икемді әрі жедел әрекет етеді.
5. Ашық аспан астындағы музейлерге көшіру. Кейбір шіркеулерді бастапқы орнында сақтау мүмкін болмаған жағдайда оларды скансендерге — ашық аспан астындағы музейлерге — көшіру тәжірибесі қолданылады. Новы-Сонч, Санок және Ольштын қалаларындағы музейлер ондаған ағаш ғимаратты жинақтаған. Дегенмен бұл тәсіл мамандар арасында пікірталас тудырады, өйткені ғимарат бастапқы тарихи ортасынан айырылғанда оның түпнұсқалығының бір бөлігі жоғалады.

Бұл механизмдердің ешқайсысы өздігінен толық шешім бола алмайды. Тиімді қорғау үшін мемлекеттік мекемелер, шіркеу ұйымдары, жергілікті қауымдар және халықаралық институттар арасында тұрақты үйлесім қажет.

Польшадағы ағаш шіркеулер тек сәулет ескерткіштері ғана емес. Олар Орталық Еуропадағы ауылдық және діни өмірдің ғасырлар бойғы тарихының тірі куәгерлері болып саналады. Оларды сақтау — жай музейлік міндет емес, қазіргі заманның маңызды мәдени сынағы. Ауылдардың босап, климаттың тұрақсыздануы жағдайында мұндай нәзік мұраны қорғау оңай емес. Дегенмен Польша тәжірибесі, барлық кемшіліктеріне қарамастан, ағаш сәулет ескерткіштерін сақтаумен айналысатын басқа елдер үшін үлгі бола алады. Сақталып қалған әрбір шіркеу — шыдамдылықтың, қамқорлықтың және жоғалған дүниені қайта қалпына келтіру мүмкін емес екенін түсінудің нәтижесі.