Мазмұны
Әлемнің көптеген халықтарында адамның өміріндегі маңызды кезеңдер ерекше рәсімдер арқылы белгіленіп отырған. Мұндай әрекеттер жасқа, әлеуметтік рөлге немесе мәртебеге байланысты өзгерісті қоғамға түсінікті етеді. Көшпелі өмір салты қалыптастырған дүниетанымда бұл дәстүрлер айрықша мәнге ие болды. Қазақ мәдениетінде өтпелі ғұрыптар адамның өмір жолын жүйелеп, отбасы мен қауымның бірлігін нығайтты. Осындай салт-жоралғылардың мағынасын түсіну халықтың құндылықтары мен тәрбиелік ұстанымдарын тереңірек ұғынуға мүмкіндік береді.
Өтпелі ғұрыптардың мәні мен атқаратын қызметі
Қазақ қоғамындағы өтпелі ғұрыптар тек салтанатты шара ретінде емес, әлеуметтік реттеуші құрал ретінде де қолданылды. Олар адамның жаңа жағдайға өткенін ресми түрде мойындатып, айналасындағыларға жария етті. Ұжымдық қатысу арқылы жаңа мәртебе бекітіліп, қауым тарапынан қолдау көрсетілді. Мұндай тәсіл белгісіздік сезімін азайтып, ортақ тәртіпті сақтауға ықпал етті.
Сонымен қатар бұл ғұрыптар тәрбиелік рөл атқарды. Әрбір кезеңде үлкендер ақыл айтып, өмірлік үлгілерді көрсетті. Сол арқылы жас ұрпаққа мінез-құлық нормалары мен жауапкершілік ұғымы сіңірілді.
Балалық шақтағы ғұрыптар өмір жолының бастауы ретінде
Алғашқы өтпелі рәсімдер баланың дүниеге келуі мен ерте жасымен байланысты болды. Олар жаңа мүшені әулетке қабылдауды білдіріп, оның амандығына деген тілекті көрсетті. Бұл кезеңде қорғау мен қамқорлыққа ерекше назар аударылды.
- ат қою арқылы баланың жеке болмысы айқындалып, әулет тарихымен байланысы бекітілді;
- бесікке салу рәсімі отбасылық ортаның қауіпсіздігін білдірді;
- тұсау кесу арқылы алғашқы қадамдар мен дербестікке жол ашылды.
Аталған ғұрыптардың әрқайсысы тұрмыстық әрі символдық мағынаға ие болды. Ат таңдау кезінде қадірлі адамдардың есімі жиі ескерілді. Бесік баланың денсаулығы мен тыныштығын қамтамасыз ететін кеңістік ретінде қабылданды. Тұсау кесу болашақ жолы ашық, жүрісі жеңіл болсын деген ниетті білдірді.
Ересектікке өту және жауапкершіліктің қалыптасуы
Келесі маңызды кезең жасөспірімнің әлеуметтік тұрғыдан жетілуімен байланысты болды. Бұл ғұрыптар өмірге қажетті дағдыларды меңгерудің маңызын көрсетті. Ұлдар мен қыздар біртіндеп еңбекке және қоғамдық іске араласа бастады.
- Жетілгендікті мойындау. Осы сәтте жас адамның дене және рухани тұрғыдан дайын екені танылды. Оған күрделірек міндеттер сеніп тапсырылды.
- Үлкендердің тәжірибесін жеткізу. Ғұрып барысында өсиет, нақыл және өткеннен мысалдар айтылды. Бұл сабақтастықты күшейтті.
- Қоғамдық жауапкершілікке қосу. Рәсімнен кейін адам қауымның толыққанды мүшесі саналды. Одан ортақ ережелерді сақтау талап етілді.
Мұндай өткелдер адамның өзін бағалауына оң әсер етті. Олар құқықпен қатар міндеттің де қатар жүретінін түсіндірді.
Неке ғұрыптары әлеуметтік мәртебенің өзгеруі ретінде
Отбасы құру қазақ дәстүрінде өмірдегі ең маңызды бетбұрыс саналды. Неке ғұрыптары екі әулетті біріктіріп, жаңа байланыстарды нығайтты. Бұл рәсімдер бірнеше кезеңнен тұрып, әрбір қадамның өзіндік мағынасы болды.
Салтанат алдында екі жақ келіссөз жүргізіп, ортақ шешімге келді. Мереке кезінде сый-сияпат, бата және символдық әрекеттер орындалды. Осы арқылы ерлі-зайыптылардың бір-біріне және әулетке деген жауапкершілігі айқындалды.
Қазіргі кезеңдегі өтпелі ғұрыптардың маңызы
Бүгінде көптеген дәстүрлер өзгеріске ұшырағанымен, олардың мазмұны өзектілігін жоғалтқан жоқ. Жаңаша бейімделген түрде де бұл ғұрыптар адамдарды біріктіру қызметін атқарады. Олар мәдени жадыны сақтауға және құндылықтарды жеткізуге көмектеседі.
Қазіргі қоғамда осындай салттарға қайта оралу тұрақты тірек іздеумен байланысты. Өтпелі рәсімдер өмір кезеңдерін саналы түрде қабылдауға мүмкіндік береді. Сол арқылы өткен мен бүгіннің арасындағы байланыс сезіледі.
Осылайша қазақ мәдениетіндегі өтпелі ғұрыптар адам өмірін мағыналы кезеңдерге бөліп көрсетеді. Олар жеке тәжірибені ұжымдық естелікпен ұштастырады. Мұндай салттар қоғамдағы тәртіп пен бірлікті нығайтты. Қазіргі уақытта да олардың рәміздік мәні сабақтастықтың маңызын еске салып отырады.
