Мазмұны
Адамзат тарихында сөз әрқашан ерекше мәнге ие болды, алайда көшпелі өркениеттерде оның салмағы әлдеқайда жоғары еді. Жазбаша құжаттар мен тұрақты мұрағаттар кең таралмаған ортада ойды, заңды және дәстүрді жеткізудің басты құралы ауызша тіл болды. Қазақ қоғамында сөз тек қатынас тәсілі ретінде емес, жауапкершілік пен ар-ожданның көрінісі ретінде қабылданды. Адамның айтқаны оның жеке басына ғана емес, тұтас әулетіне қатысты бағаланды. Сондықтан сөз мәдениеті жеке қасиеттен гөрі қоғамдық құндылық деңгейіне көтерілді.
Ауызша дәстүр қоғамның тірегі ретінде
Қазақ қоғамы ұзақ уақыт бойы ауызша мәдениетке сүйеніп өмір сүрді. Тарих, шежіре, әдет-ғұрып, құқықтық нормалар мен моральдық қағидалар ұрпақтан ұрпаққа сөз арқылы жеткізілді.
Мұндай жағдайда тілге деген талап өте жоғары болды.
- ауызша келісімдер жазбаша шартпен тең саналып, оны бұзу абыройға нұқсан келтірді;
- шежірелер дәлдікпен сақталды, өйткені бір қате сөз тұтас әулеттің тарихын бұрмалауы мүмкін еді;
- дала заңдары тұрақты тіркестер мен қалыптасқан формулалар арқылы есте сақталды;
- орынсыз айтылған сөз руаралық түсінбеушілікке алып келуі ықтимал болды.
Сондықтан анық, қисынды және орынды сөйлеу өмірлік қажеттілікке айналды.
Сөз арқылы адамның болмысы танылды
Қазақ ортасында адамның кім екені оның қалай сөйлейтіні арқылы айқындалды. Сөз саптауы, үннің байсалдылығы және ойдың тереңдігі тәрбиенің басты көрсеткіші саналды.
Қоршаған орта сөйлеу мәнеріне ерекше назар аударды.
- үлкендерге құрметпен тіл қату салт-дәстүрді меңгергенін білдірді;
- асығыс немесе дөрекі сөйлеу әлсіздік белгісі ретінде қабылданды;
- бейнелі әрі дәл сөз қарсы пікірдегі адамға да әсер ете алды;
- салмақты ой сенім мен бедел қалыптастырды.
Осылайша сөз мәдениеті әлеуметтік мәртебемен тікелей байланысты болды.
Дауды сөзбен шешу дәстүрі
Қазақ қоғамында дау-жанжалдың алдын алу маңызды мақсат саналды. Күш қолданудан гөрі сөз арқылы келісімге келу жоғары бағаланды.
Сөз әділдіктің құралы ретінде қарастырылды.
- Даулар ашық ортада талқыланды. Әр тарап өз ұстанымын нақты әрі дәл жеткізуге міндетті болды. Бұл жауапсыз сөйлеуге жол бермеді.
- Мақал-мәтел мен астарлы теңеулер пікірді жұмсақ түрде жеткізуге мүмкіндік берді. Мұндай тәсіл қарсыласты кемсітпей, ойландыруға бағытталды. Соның нәтижесінде шиеленіс бәсеңдеді.
- Уәжді сөзге сүйеніп шығарылған шешім заңды деп қабылданды. Тіпті ұтылған тарап та оны әділ санады. Бұл қоғамдық тұрақтылықты сақтауға көмектесті.
Сөз қақтығысты ушықтырмай, керісінше оны реттеудің құралы болды.
Поэзия мен суырыпсалмалықтың орны
Қазақ мәдениетінде суырыпсалма поэзия ерекше мәртебеге ие болды. Ол тек өнер емес, ойлау қабілеті мен тіл мәдениетінің мектебі саналды.
Бұл дәстүр сөзге деген құрметті тереңдетті.
- экспромтпен жауап беру ақыл-ойдың сергектігін көрсетті;
- өлең тілі арқылы күрделі мәселелерді ашық айтуға мүмкіндік туды;
- көпшілік алдында сөйлеу жауапкершілік пен өлшемділікке үйретті;
- тыңдаушылар мағынасыз сөз бен салмақты ойды ажырата білді.
Поэзия арқылы сөз мәдениеті күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналды.
Сөздің адамгершілік өлшемі
Қазақ дүниетанымында айтылған сөз адамның ішкі әлемінің айнасы деп саналды. Тіл арқылы мінез, ниет және ар-намыс көрініс тапты.
Бұл түсінік сөзге ерекше жауапкершілік жүктеді.
- шыншылдық сенімнің негізі ретінде қабылданды;
- орынсыз сөйлеу тыңдаушыны сыйламау деп бағаланды;
- қажет жерде үндемей қалу парасаттылықтың белгісі болды;
- әрбір сөздің салдары бүкіл әулетке әсер етуі мүмкін деп есептелді.
Осылайша сөз мәдениеті моральдық кодекстің ажырамас бөлігіне айналды.
Тәрбие мен сөз мәдениетінің сабақтастығы
Дұрыс сөйлеу әдеті бала кезден қалыптасты. Балалар үлкендердің сөйлесуін тыңдап, сол арқылы тілдік нормаларды бойына сіңірді.
Бұл үдеріс біртіндеп жүзеге асты.
- Кішіге тыңдай білу үйретілді. Бұл өзгенің сөзін қадірлеуге баулыды. Уақыт өте бұл мінезге айналды.
- Мақал-мәтелдердің мәні түсіндірілді. Сол арқылы өмірлік тәжірибе берілді. Мұндай тәсіл есте сақтауға жеңіл болды.
- Қате айтылған сөз жұмсақ түзетілді, ал дәл ой мақұлданды. Бұл сенімділік пен нақтылыққа ұмтылуды қалыптастырды. Нәтижесінде сөз мәдениеті табиғи түрде орнықты.
Тәрбие барысында сөз қысым құралы емес, үлгі арқылы берілді.
Қазақ қоғамында сөз мәдениеті қарым-қатынастың ғана емес, тұтас қоғамдық жүйенің негізі болды. Ол дәстүрді сақтауға, дауды реттеуге және өзара құрмет орнатуға қызмет етті. Адамның сөзі оның парасаты мен жауапкершілігінің өлшемі ретінде бағаланды. Тіл арқылы тұлғаның жетілу деңгейі анықталды. Сондықтан сөзге деген құрмет қазақ дүниетанымының басты тіректерінің бірі болып қалыптасты.
