Мазмұны
Азап — адам өмірінің ажырамас бөлігі. Ол жоғалтуларда, үмітсіздікте, ауруларда және ішкі дағдарыстарда бізбен бірге болады. Дегенмен, дәл осы қиыншылықтарды жеңу арқылы мінез қалыптасып, рух күшейіп, тұлғаның шынайы тереңдігі ашылады. Ғасырлар бойы данышпан, ақындар мен қарапайым халық ауыртпалықты тек білдіретін ғана емес, сонымен қатар оған мағына беретін сөздер іздеді. Халықтық мудрлықта, философиялық еңбектерде және әдеби шығармаларда сындар мен шыдамдылықты мақтаған көрнекті нақыл сөздер мен мақал-мәтелдер сақталған. Олар: азап әрқашан да зиян келтірмейді — кейде ол күштің пеші болып табылады, — деген еске салады.
Халық мудрлығы: мақал-мәтелдер — өмір тәжірибесінің айнасы
Мақал-мәтелдер — бұл ұрпақтан ұрпаққа беріліп отыратын ұжымдық тәжірибенің шоғыры. Онда тек ауыртпалық ғана емес, сонымен қатар онымен қалай өмір сүруге болатыны көрсетілген. Орыс халық дәстүрі азапты трагедия ретінде емес, зрелікке жетудің жолы ретінде көрсететін сөз тіркестерімен бай.
Танымал мысалдар:
- «Азапсыз ғылым болмас»;
- «Бізді өлтірмейтін нәрсе — бізді күшті етеді»;
- «Қайғы ақыл үйретеді»;
- «Терне арасынан жұлдызға дейін».
Әрбір сөз тіркесі трансформация идеясын ұстайды. Мысалы, «Қайғы ақыл үйретеді» деген сөз — адамның қиын сәттерде ғана терең ойланып, әрекеттерін талдап, әлдеқайда ойластырылған шешімдер қабылдайтынын білдіреді. Бұл ауыртпалықты мақтау емес, оның үйретушілік қасиетін мойындау.
Философиялық көзқарас: азап — дамудың шарты
Көптеген философтар азапты зиян ретінде емес, рухани дамудың қажетті элементі ретінде қарастырды. Ницше былай деді: «Танцующая звезда туылуы үшін адамның ішінде хаос болуы керек». Бұл ой Шығыс мудрлығымен де үндеседі, онда азап — оянудың жолының бір бөлігі.
Негізгі идеялар:
- Азап өзіңді тануға итермелейді. Ауыртпалық болмағанда адам көбінесе инерттік күйде қалып, өмірдің мағынасын сезбейді.
- Шыдамдылық тек қарсылық кезінде ғана қалыптасады. Темір отта қалай қыздырылатыны сияқты, рух та сындарда қалай күшейетінін көрсетеді.
- Азаптың болуын қабылдау шындықпен мағынасыз күресуден босатады.
Мысалы, стоиктер: ауыртпалықтан құтылу мүмкін емес, бірақ оған деген көзқарасыңды бақылауға болады, — деп үйретті. Бұл қағида құлдық немесе тұтқында болған адамдарға да ішкі еркіндікті сақтауға көмектесті.
Әдеби образдар: күнделікті ауыртпалықтағы ерлік
Ұлы жазушылар азапты идеализацияламады, бірақ оны адамгершіліктің абайсыздан көрінуі үшін кеңістік ретінде көрсетті. Достоевский былай жазды: «Азап — сананың жалғыз бастамасы». Оның кейіпкерлері шындықты немесе сенімді табу үшін азап шегеді. Толстой «Соғыс пен бейбітшілік» романында соғыс, өлім және қорқыныш Пьер Безухов сияқты кейіпкерлердің адалдық күшін ашатын фон ретінде көрсетілген.
Мұндай образдардың ерекшеліктері:
- олар шағымданбайды, бірақ әрекет етеді;
- олардың шыдамдылығы қатты сөздерде емес, тынымсыз шыдамдылықта көрінеді;
- ауыртпалық оларды басқалардың қайғысына сезімтал етеді.
Мысалы, Толстойдағы Платон Каратаев — эпикалық мағынадағы ерой емес, бірақ дәл оның ішкі гармониясы мен тағдырды қабылдауы Пьерге әсер етеді. Бұл шыдамдылықтың тыныш, бірақ қуатты болуы мүмкін екенін дәлелдейді.
Діни дәстүрлер: азап — тазарту жолы
Көптеген діндерде азапқа қасиетті мағына берілген. Христиан дінінде ол кешірім мен Христосқа ұқсаумен байланысты. Буддизмде — өткен әрекеттердің кармалық салдары ретінде, оны өту арқылы азат болуға болады. Исламда шыдамдылық (сабыр) — ең биік адалдықтардың бірі болып саналады.
Негізгі қағидалар:
- Азап — жаза емес, рухани өсу мүмкіндігі.
- Зәрімдік кезіндегі шыдамдылық бұл дүниеде емес, мәңгілікте сыйлыққа ие болады.
- Басқаларға қамқорлық көрсету арқылы адам өз ауыртпалығын жеңеді.
Мысалы, Құранда былай делінген: «Шынында да, Аллаһ шыдамдылықпен жеңілдік береді». Бұл ой миллиондаған адамдарға қараңғылықта да үміт бар екенін еске салады.
Қазіргі заманға арналған түсіндіру: өткеннің мудрлығын қазір қалай қолдануға болады
Бүгінгі күні, ыңғайлылық пен лезде қанағаттану дәуірінде шыдамдылық идеясы ескірген сияқты көрінуі мүмкін. Дегенмен, ауру, жұмыстан айырылу немесе жалғыздық сияқты дағдарыс кезеңдерінде ескі нақыл сөздер қайта өзектілікке ие болады. Олар ауыртпалықтан құтылуды ұсынбайды, оның ішінде жұмыс істеуді үйретеді.
Практикалық кеңестер:
- Қиын сәтте мақал-мәтел еске түсіріңіз — ол сіздің якорь бола алады;
- Азаптан дереу «құтылуға» тырыспаңыз, оның сізге не үйрететінін сұраңыз;
- Мудрлықты басқалармен бөлісіңіз — бұл сіздің шыдамдылығыңызды күшейтеді.
Адам өзінің ауыртпалықтан өтіп жатқанын білгенде, оны тасымалдау оңайлайды.
Азап пен шыдамдылық туралы нақыл сөздер — бұл тек әдемі сөздер емес, адамзаттың мыңдаған жылдық тәжірибесімен байланыстыратын тірі жіптер. Олар ауыртпалық — үкім емес, ішкі жауап талап ететін шақыру екенін еске салады. Бұл шақыруға жауап беру арқылы шынайы еркіндік туады: жағдайларға деген көзқарасыңды таңдау еркіндігі. Шын күш азаптан құтылу емес, оны адамгершілікті жоғалтпай өту қабілетінде.
