Мазмұны
Қазақ тарихында ел тағдыры сынға түскен кезеңдерде халықты бірлікке шақырып, әділ шешім қабылдай алған тұлғалар ерекше орын алады. Ондай адамдар күшке емес, ақылға, сөзге және беделге сүйенді. Дәстүрлі қоғамда бұл міндетті билер атқарды, олар сот та болды, мәмілегер де болды, қажет кезде саяси бағыт ұсынды. Осындай қайраткерлердің бірі – Айтеке би, қазақ құқықтық ойының ірі өкілі. Оның есімі әділдікпен, көрегендікпен және мемлекетшіл ұстаныммен тығыз байланысты.
Шығу тегі және ерте қалыптасуы
Айтеке би XVII ғасырдың екінші жартысында Кіші жүз аумағында дүниеге келген. Ол алшын тайпасының беделді әулетінен шыққан, бұл жағдай болашақта қоғамдық істерге ерте араласуына мүмкіндік берді. Жас кезінен-ақ зеректігімен, сөзге шешендігімен көзге түсті. Ақсақалдар оның даулы мәселелерді тез түсініп, нақты қорытынды жасай алатын қабілетін жоғары бағалаған.
Отбасындағы тәрбие ерекше рөл атқарды. Ата-бабалары ел басқару мен дауды шешу тәжірибесіне ие болған. Сол білім жас Айтекенің ойлау жүйесін қалыптастырды. Нәтижесінде ол ерте жастан-ақ қауым ішінде сенімге ие бола бастады.
Би ретінде танылуы және сот қызметі
Айтеке бидің аты әділ үкімдері арқылы кеңінен тарады. Ол дала заңын бұлжытпай ұстанғанымен, әр істің мән-жайын терең талдауды басты қағида санады. Қатал жаза қолданудан гөрі, тараптарды татуластыруды жөн көрді. Мұндай ұстаным руаралық қақтығыстардың алдын алуға көмектесті.
Сот тәжірибесінде ол төмендегі қағидаларға сүйенді.
- әдет-ғұрып құқығын қоғам тұрақтылығының негізі деп тану;
- тараптарды бітімге келтіру арқылы ұзақ даудың алдын алу;
- үкімнің ру мен ауыл үшін салдарын ескеру;
- шығарылған шешімге жеке жауапкершілікпен қарау.
Осы ұстанымдар оның беделін күшейтті. Айтеке би шешкен даулар әділ әрі қисынды деп қабылданды.
Саяси қызметі және жуздар арасындағы рөлі
Айтеке би тек сот істерімен шектелмей, кең ауқымды саяси мәселелерге де араласты. Ол жуздар арасындағы келісімді сақтау ісінде белсенді болды. Сыртқы қауіп күшейген кезеңде елдің ішкі бірлігін нығайту қажет екенін айқын түсінді. Сол себепті алауыздықты тоқтатуға бағытталған ұсыныстар айтты.
Бұл бағытта ол Төле би және Қазыбек бимен тығыз байланыста әрекет етті. Үшеуінің бірлескен шешімдері бүкіл далаға ықпал етті. Ұжымдық ақыл арқылы қабылданған ұстанымдар ішкі тұрақтылықты сақтауға көмектесті. Мұндай басқару тәсілі қоғамды дағдарыс кезінде әлсіретпей ұстады.
Құқықтық жүйені қалыптастырудағы үлесі
Айтеке бидің ең маңызды еңбектерінің бірі – «Жеті жарғы» заңдар жинағын жасауға қатысуы. Бұл құжат дала заңдарын жүйелеп, ортақ құқықтық негіз қалыптастырды. Онда жер дауы, мал-мүлік мәселесі, қылмыстық жауапкершілік және руаралық қатынастар қамтылды. Осылайша құқық нормалары баршаға түсінікті бола түсті.
Айтеке би бұл үрдісте сот тәртібі мен әділдік өлшемдерін нақтылауға үлес қосты. Ол заңның тым қатал да, тым жұмсақ та болмауын көздеді. Көшпелі қоғамның шынайы өмірі ескерілді. Соның арқасында заңдар ұзақ уақыт бойы тиімді қызмет атқарды.
Тұлғалық болмысы мен ойлау ерекшелігі
Айтеке би мінезінде талапшылдық пен икемділік қатар жүрді. Ол негізгі қағидалардан бас тартпай, диалогқа әрдайым ашық болды. Сөйлеген сөздері қысқа әрі нұсқа келді, әр ойы нақты дәлелге сүйенді. Осындай стиль оны тыңдаған жұртқа әсерлі етті.
Ол әділдік мемлекеттің тірегі деп білді. Әділетсіз шешім халық сенімін жоғалтатынын жиі ескерткен. Бұл көзқарас билер мен ақсақалдар арасында жауапкершілік мәдениетін қалыптастырды. Қоғамдық тәртіп қорқынышпен емес, құрметпен орнықты.
Тарихтағы орны және мұрасы
Айтеке бидің ықпалы оның өмірімен шектеліп қалған жоқ. Шешімдері мен нақыл сөздері ұрпақтан ұрпаққа ауысып, ауызша құқықтық дәстүрдің бір бөлігіне айналды. Бүгінде оның есімі әділ сот пен парасатты саясаттың символы ретінде айтылады.
Тарихта сақталуының негізгі себептері төмендегідей.
- Ол билікке емес, әділдікке сүйенген сот жүйесін нығайтты.
- Жуздар арасындағы келісім арқылы ел бірлігін қорғады.
- «Жеті жарғы» арқылы құқықтық тәртіптің негізін қалады.
- Қоғам алдындағы жауапкершіліктің үлгісін көрсетті.
Бұл тұстар оның қазақ мемлекеттілігін дамытудағы нақты рөлін айқындайды.
Айтеке би халық жадында құқық пен саясатты ұштастыра білген кемеңгер ретінде қалды. Оның қызметі әділ соттың қоғам үшін қаншалықты маңызды екенін дәлелдеді. Қиын дәуірде ол ақыл мен мәмілені басты құрал етті. Сол себепті оның мұрасы бүгін де әділдік пен жауапкершілікті түсінуде бағдар болып қала береді.
