Мазмұны
Тоқыма бұйымдары көбіне халықтың тарихын, табиғи ортасын және дүниетанымын айқын көрсетеді. Өрнек, түс пен мата құрылымы арқылы тұрмыс салты мен рухани құндылықтарды тануға болады. Әлемнің әр өңірінде мұндай қолөнер ғасырлар бойы қалыптасып, өзіндік сипатқа ие болған. Латын Америкасында бұл дәстүр ерекше сақталған, себебі көне мәдениет қазіргі өмірмен тығыз байланыста дамып келеді. Мексикадағы дәстүрлі маталар осы сабақтастықтың жарқын үлгісі саналады.
Қолөнердің бастау көздері мен мәдени маңызы
Қазіргі Мексика аумағында тоқымашылық еуропалықтар келгенге дейін-ақ дамыған. Байырғы халықтар матаны күнделікті киім үшін ғана емес, салт-жоралар мен айырбас мақсатында да пайдаланған. Әрбір аймақ өзіне тән бейнелік тіл қалыптастырды, ол түстер мен өрнектер арқылы оңай ажыратылады. Кей жағдайларда матаға қарап, оның қай өңірге тиесілі екенін анықтауға болады.
Шеберлік ұрпақтан ұрпаққа отбасылық жолмен беріліп отырған. Әдетте бұл ілім анадан қызға көшкен. Үйрету барысында тек техника ғана емес, символдардың мәні де түсіндірілген. Соның арқасында мата қауымның ортақ жадын сақтайтын мәдени белгіге айналды.
Табиғи материалдар мен шикізат көздері
Дәстүрлі маталарды жасау үшін жергілікті табиғи талшықтар қолданылған. Қандай шикізат алынатыны климат пен шаруашылық түріне байланысты болған. Мұндай материалдар төзімділігімен және ұзақ уақытқа шыдамдылығымен ерекшеленеді.
Жұмыс басталар алдында талшықтар мұқият дайындалған. Олар тазартылып, іріктеліп, кейде біріктірілген. Жіптің сапасына ерекше мән берілген, себебі ол дайын бұйымның көрінісіне тікелей әсер етеді. Осындай ұқыпты көзқарас матаның ұзақ сақталуына мүмкіндік берген.
Дәстүрлі құралдар мен тоқу әдістері
Көптеген шеберлер әлі күнге дейін ғасырлар бойы өзгермеген қарапайым құралдарды пайдаланады. Солардың ішіндегі ең маңыздысы – белге байланатын тоқыма станогы. Ол дене қимылына тәуелді болғандықтан, дәлдік пен ырғақты талап етеді. Әрбір қозғалыс өрнектің біркелкі шығуына ықпал етеді.
Матаны тоқу бірнеше күннен бірнеше айға дейін созылуы мүмкін. Уақыт мөлшері суреттің күрделілігіне және көлеміне байланысты өзгереді. Қателікті түзету қиын болғандықтан, жұмыс баяу әрі зейінмен атқарылады. Осы сабырлылық маталарға ерекше мәнер береді.
Бояу тәсілдері мен түстердің мағынасы
Мексикалық дәстүрлі маталарда түс шешуші рөл атқарады. Бояулар өсімдіктерден, жәндіктерден және минералдардан алынған. Бұл тәсіл реңктердің терең әрі тұрақты болуын қамтамасыз еткен. Әр қадам нақты өлшем мен уақытты сақтауды талап еткен.
Төмендегі тізімге өтпес бұрын, әр түстің белгілі бір мағынасы бар екенін ескеру маңызды. Реңктер бұйымның қолданылу мақсатына және жергілікті түсінікке сай таңдалған.
- қызыл түстер өмірлік күш пен жермен байланысты білдіріп, мерекелік киімдерде жиі қолданылған;
- көк және күлгін реңктер аспан мен рухани әлемді меңзеп, салттық бұйымдарға тән болған;
- сары бояулар күн мен молшылықты еске салып, табиғатқа деген ризашылықты көрсеткен;
- жасыл түстер өсу мен жаңаруды бейнелеп, қоршаған ортамен үйлесімділікті айқындаған.
Боялған жіптер күн көзінен таса жерде табиғи жолмен кептірілген. Бұл әдіс түстің қанықтығын сақтауға көмектескен.
Аймақтық өрнектердің ерекшелігі
Мексиканың әр өңірі өзіне тән сәндік бейнелерді қалыптастырған. Геометриялық пішіндер, жануарлар немесе өсімдікке ұқсас элементтер нақты мағынаға ие болған. Кейбір өрнектер адамның жасын, отбасылық жағдайын немесе қауымдағы орнын көрсеткен. Осылайша мата үнсіз ақпарат жеткізуші қызмет атқарған.
Төмендегі мысалдар аймақтық айырмашылықтарды жақсы көрсетеді.
- Таулы жерлерде суықтан қорғайтын тығыз әрі ұсақ өрнекті маталар кең тараған.
- Теңізге жақын аумақтарда жеңіл әрі ашық түсті бұйымдар пайдаланылған.
- Орталық өңірлерде мифологияға бай күрделі композициялар жиі кездескен.
- Оңтүстік қауымдарда отарлау кезеңіне дейінгі көне бейнелер сақталған.
Осындай алуан түрлілік мексикалық маталардың бірегей болуын айқындайды.
Қазіргі өмірдегі дәстүрдің орны
Бүгінде қолмен тоқу өнеркәсіптік өндіріспен қатар дамып келеді. Көптеген шеберлер өз жұмыстарын жәрмеңкелерде, мұражайларда және сән жобаларында ұсынады. Олар негізгі әдістерді сақтай отырып, пішін мен қолдану саласын заманауи сұранысқа бейімдейді. Бұл тәсіл дәстүрдің өміршеңдігін арттырады.
Мемлекеттік және мәдени ұйымдардың қолдауы да маңызды рөл атқарады. Оқыту бағдарламалары мен көрмелер жастардың қызығушылығын оятады. Соның нәтижесінде көне шеберлік жоғалмай, жаңа мазмұнмен жалғасады.
Мексиканың дәстүрлі маталары жай тұрмыстық зат қана емес. Олар өткен мен бүгінді байланыстырып, табиғатқа және адам еңбегіне деген құрметті көрсетеді. Әр бұйымда байырғы көзқарас пен сабырлы еңбек жатыр. Сол себепті бұл маталар сыртқы сұлулығымен қатар терең мәдени мәнімен де бағаланады.
