Мазмұны
Жәндіктер әлемі сырттай қарағанда қарапайым көрінетін, алайда тереңірек танысқанда таңғалдырмай қоймайтын тіршілік иелеріне толы. Олардың кейбірі табиғи тепе-теңдікті сақтауда ғана емес, адамзат мәдениетінде де ерекше із қалдырған. Мінез-құлқы аңыздар мен діни түсініктердің пайда болуына себеп болған жәндіктер аз емес. Солардың қатарында скарабейлер ерекше орын алады. Бұл қоңыздар өздерінің тұрқы арқылы ғана емес, мінезі мен қабілеттері арқылы да назар аударады.
Скарабейлер деген кімдер және олар қайда тіршілік етеді
Скарабейлер пластиналы мұртты қоңыздар тұқымдасына жатады. Олар әлемнің әртүрлі аймақтарында таралғанымен, әсіресе жылы әрі құрғақ өңірлерде көп кездеседі. Африка, Азия және Таяу Шығыс аумақтарында бұл жәндіктердің түрлік алуандығы айрықша байқалады. Табиғи орта олардың тіршілік салтына тікелей ықпал етеді.
Көптеген өкілдер борпылдақ топырағы бар ашық кеңістіктерді таңдайды. Мұндай жерде қорек табу мен ін қазу жеңіл болады. Кейбір түрлері адам мекендейтін аймақтарға бейімделіп үлгерген. Соның арқасында скарабейлер табиғи тепе-теңдіктің маңызды бөлшегіне айналды.
Неліктен скарабейлер шар домалатады
Бұл қоңыздардың ең танымал ерекшелігі – домалақ түйірлерді итеріп жүруі. Көп уақыт бойы мұндай әрекет адамдарды таңғалдырған. Шын мәнінде, оның артында нақты биологиялық мақсат жатыр. Домалақ шар әрі қорек, әрі ұрпақ өсетін орта қызметін атқарады.
Төмендегі тізімге өтпес бұрын, мұндай мінез барлық түрге тән емес екенін ескерген жөн.
- шар органикалық қалдықтардан жасалып, дернәсілдерге қажетті қоректі қамтамасыз етеді;
- түйірді алысқа апару бәсекелестікті азайтуға мүмкіндік береді;
- жасырын орын таңдау болашақ ұрпақтың тірі қалу ықтималдығын арттырады;
- домалақ пішін кедір-бұдыр жермен қозғалысты жеңілдетеді.
Процесс аяқталған соң қоңыз дайындалған түйірді топыраққа көміп тастайды. Сол жерде дернәсілдер қауіпсіз жағдайда дамиды.
Экожүйедегі маңызы
Скарабейлер табиғатқа айтарлықтай пайда әкеледі. Олар органикалық қалдықтарды қайта өңдеу арқылы аумақты тазартады. Бұл әрекет зат айналымын жылдамдатып, экожүйенің тұрақтылығын арттырады. Мұндай жұмыс көзге байқалмаса да, ұзақ мерзімді әсері зор.
Сонымен қатар, бұл қоңыздар топырақ құрылымын жақсартады. Қазу және көму нәтижесінде жер ауаға қанығады. Өсімдіктер үшін пайдалы элементтердің сіңуі жеңілдейді. Осылайша скарабейлер табиғи ортаға жанама түрде қолдау көрсетеді.
Ежелгі өркениеттердегі қасиетті бейне
Ежелгі Мысырда скарабей күннің және қайта жаңғырудың символы саналған. Адамдар оның шар домалатуын күннің аспандағы қозғалысымен байланыстырған. Қоңыздың әрекетін бақылай отырып, абыздар ғарыштық тәртіптің бейнесін көрген. Сол себепті бұл жәндік киелі мәнге ие болды.
Скарабей бейнелері әшекейлерде, тұмарларда және мөрлерде кең қолданылған. Мұндай заттар иесін жамандықтан қорғайды деп сенген. Бұл символ ғасырлар бойы маңызын жоғалтпады. Археологиялық қазбалардан оның бейнесі бар бұйымдар жиі табылады.
Ерекше қабілеттері мен мінез-құлқы
Скарабейлердің шар домалатудан өзге де қызықты қырлары бар. Олар кеңістікте бағдар табу қабілетімен ерекшеленеді. Кейбір түрлері аспан денелерін бағыт-бағдар ретінде пайдалана алады. Мұндай қасиет жәндіктер арасында сирек кездеседі.
Төменде ғалымдарды таңғалдырған деректер келтірілген.
- Скарабейлер күннің орналасуына және Құс жолына қарап бағыт ала алады.
- Бұл қоңыздар өз салмағынан бірнеше есе ауыр жүктi қозғалта алады.
- Кейбір өкілдер түнгі уақытта белсенді болып, ыстықтан қорғанады.
- Жекелеген түрлерінің өмір сүру ұзақтығы бірнеше жылға жетеді.
Осындай ерекшеліктер оларды ғылыми зерттеулердің маңызды нысанына айналдырды. Мінез-құлықты зерделеу бейімделу тетіктерін түсінуге көмектеседі.
Пішіні мен көлемінің алуандығы
Скарабейлер түр жағынан өте алуан түрлі. Олардың арасында ұсақ та, ірі де дарақтар бар. Түсі қарапайым қарадан бастап, металлдай жылтыр жасылға дейін өзгереді. Дене құрылысы да тіршілік салтына қарай қалыптасқан.
Кейбір түрлерінде мүйіз немесе ерекше өсінділер болады. Мұндай белгілер қорек немесе жұп үшін күресте қолданылады. Сыртқы айырмашылықтар қоршаған ортаға тез бейімделуге мүмкіндік береді. Бұл алуандылық ұзақ эволюциялық дамудың нәтижесі саналады.
Скарабейлерге деген қызығушылық бүгінгі күні де бәсеңдеген жоқ. Бұл қоңыздар қарапайымдылық пен күрделілікті қатар көрсетеді. Олар табиғатқа ықпал етеді, мәдениетке шабыт береді және ғылымға жаңа сұрақтар тудырады. Осындай қасиеттерінің арқасында скарабейлер Жер бетіндегі ең ерекше жәндіктердің бірі болып саналады.
