Мазмұны
Жауын-шашын адамзатпен бірге ежелден келе жатқан табиғи құбылыс болып саналады және Жердегі өмір үшін маңызды рөл атқарады. Ол жер бедерін қалыптастырады, экожүйелерді қолдайды әрі климаттық үдерістерге ықпал етеді. Кейбір аймақтарда жаңбыр сирек кездесетін әрі аса бағалы құбылыс болса, басқа өңірлерде күнделікті көрініске айналған. Үйреншікті болғанымен, бұл табиғи құбылыстың көптеген таңғаларлық қырлары бар. Төменде жаңбырға қатысты қызықты деректерді және олардың неліктен назар аударуға тұрарлық екенін қарастырайық.
Жаңбыр тамшылары қалай түзіледі
Жауын-шашынның пайда болу үдерісі қарапайым көрінгенімен, шын мәнінде күрделі. Бұлт ішінде су буы өте ұсақ тамшыларға немесе мұз кристалдарына айналады. Уақыт өте келе олар бір-бірімен қосылып, көлемін ұлғайтады.
Масса жеткілікті деңгейге жеткенде бөлшектер ауырлық күшімен төмен қарай қозғалады. Жерге түсу барысында ауа кедергісінің әсерінен пішіні өзгереді. Сондықтан жаңбыр тамшылары мінсіз домалақ болмайды.
Планетадағы жаңбыр түрлерінің алуан түрлілігі
Жауын-шашын тек қарқындылығымен ғана емес, шығу тегіне қарай да ерекшеленеді. Әрбір климаттық белдеуде өзіндік басым түрлер кездеседі. Мұндай айырмашылық температура мен ауа массаларының қозғалысына байланысты.
- тропиктік нөсерлер қысқа уақыт ішінде мол су әкеледі;
- сіркіреме жаңбыр қоңыржай аймақтарға тән және ұзаққа созылады;
- муссондық жауын-шашын тұтас өңірлердің маусымдық тіршілігін айқындайды.
Әр түр табиғат пен шаруашылыққа өзінше әсер етеді. Кей жағдайда су тез сіңсе, басқа кезде өзендердің тасуына себеп болады. Осындай ерекшеліктер жергілікті экожүйелердің сипатын анықтайды.
Ең ылғалды аймақтардың географиясы
Жер шарында жауын-шашын біркелкі таралмаған. Кейбір аумақтарда жыл бойы дерлік жаңбыр жауады. Мұндай өңірлерде табиғат тұрақты ылғалға бейімделген.
- Таулы беткейлер ылғалды ауаны бөгеп, жиі жаңбыр тудырады. Бұл қалың ормандар мен бай биологиялық алуан түрлілікті қалыптастырады.
- Экватор маңындағы аумақтар күн сайын дерлік ылғал алады. Мұнда тропиктік ну ормандар өседі.
- Мұхиттағы аралдар жоғары ылғалдылығымен ерекшеленеді. Теңіз желдері жаңбыр бұлттарын әкеледі.
Осындай аймақтар жаһандық климатта маңызды орын алады. Олар жылу мен ылғалдың қайта бөлінуіне қатысады. Бұл аумақтарсыз планетадағы тепе-теңдік өзгеше болар еді.
Жаңбырдың адам өміріне әсері
Жауын-шашын күнделікті тіршілікке айтарлықтай ықпал етеді. Ол ауыл шаруашылығының мерзімдерін және су қолжетімділігін айқындайды. Өнім көлемі мен азық-түлік қауіпсіздігі көбіне жаңбырға тәуелді.
- тұрақты жауын топырақтың құнарлылығын сақтайды;
- артық ылғал су тасқынына әкелуі мүмкін;
- жауын-шашынның жетіспеуі құрғақшылық тудырады.
Адамдар бұл факторларды ескеріп, өз қызметін жоспарлауды үйренді. Суару жүйелері мен су қоймалары табиғи ауытқуларға жауап ретінде пайда болды. Осылайша жаңбыр маңызды ресурс болып қала береді.
Жаңбырдан кейінгі дыбыс пен иіс
Көпшілік жауыннан кейінгі ерекше ахуалды байқайды. Ауадағы өзіне тән иістің ғылыми түсіндірмесі бар. Ол өсімдіктер мен микроағзалар бөлетін заттардан пайда болады.
Тамшылардың дыбысы психикаға тыныштандыратын әсер етеді. Мұндай әуендер қауіпсіздік пен демалысты еске салады. Сондықтан жаңбыр дыбыстары босаңсу үшін жиі қолданылады.
Жаңбырмен байланысты тосын құбылыстар
Кейде жауын-шашын әдеттен тыс сипатқа ие болады. Бұған атмосферадағы қоспалар немесе сирек метеорологиялық жағдайлар себеп болады. Мұндай көріністер ғалымдардың назарын аударады.
- Түрлі түсті жаңбыр шаң немесе тозаң әсерінен қалыптасады. Тамшылар бұлттың өзінде боялады.
- Қышқылды жауын-шашын ластаушы заттармен әрекеттесу нәтижесінде пайда болады. Ол табиғат пен ғимараттарға әсер етеді.
- Мұзды жаңбыр көлік қозғалысы үшін қауіпті. Ол беттерде мұз қабатын түзеді.
Осындай құбылыстар атмосфералық үдерістердің күрделілігін көрсетеді. Олар табиғат пен адам әрекетінің өзара байланысын еске салады.
Жаңбыр Жердің климаттық жүйесінің ажырамас бөлігі болып табылады. Ол тіршілікті қолдайды, ландшафттарды қалыптастырады және адамдардың көңіл күйіне әсер етеді. Түрлі пішіндері мен салдары бұл құбылысты көпқырлы етеді. Жауын-шашын ерекшеліктерін түсіну судың құндылығын тереңірек ұғынуға мүмкіндік береді. Сондықтан жаңбыр табиғаттағы ең маңызды үдерістердің бірі болып қала береді.
