Мазмұны
Бақ көптеген мәдениеттерде тек көркемдік элемент ретінде емес, адамның дүниетанымын бейнелейтін кеңістік ретінде қабылданады. Азия елдерінде табиғатқа деген көзқарас ғасырлар бойы қалыптасып, үйлесім идеясына негізделген. Мұнда жасыл аймақтар ешқашан кездейсоқ немесе тек сән үшін құрылмайды. Әрбір ағаш, бұта немесе тас біртұтас жүйенің бөлігі ретінде қарастырылады. Сол себепті азиялық бақтарда артық немесе орынсыз өсімдік кездеспейді.
Бақ өнерінің философиялық негізі
Азиядағы бақ жасау дәстүрінің түп-тамыры философиялық ілімдермен тығыз байланысты. Табиғат бұл жерде бағындыруға тиіс нысан емес, өзара үйлесім табу қажет серіктес ретінде қабылданады. Осындай көзқарас кеңістікті ұйымдастыру логикасын айқындайды. Алаң өсімдіктермен толтырылмайды, керісінше мағыналы түрде құрастырылады.
Әрбір өсімдік белгілі бір символдық мәнге ие. Кейбір түрлер ұзақ өмірді білдірсе, басқалары тазалық немесе ішкі тыныштықпен байланысады. Мұндай мағыналық жүйе кездейсоқ таңдауға жол бермейді. Нәтижесінде бақ философиялық ойдың көрнекі көрінісіне айналады.
Өсімдіктерді іріктеу және орналастыру қағидалары
Азиялық бақтарда флораны таңдау қатаң ережелерге бағынады. Мұнда сыртқы келбетпен қатар климаттық жағдайлар мен өзара әсер де ескеріледі. Композиция табиғи көрініс қалдыратындай етіп жасалады, алайда үдеріс толық бақылауда болады. Тіпті ұсақ өзгерістердің өзі алдын ала жоспарланады.
Негізгі іріктеу өлшемдерін төмендегідей сипаттауға болады:
- өсімдіктің кеңістіктің жалпы тұжырымдамасы мен символикасына сәйкестігі;
- жапырақ пішіні, биіктігі және түсінің қоршаған ортамен үйлесуі;
- әр маусымда сәндік қасиетін сақтай алу қабілеті;
- тамыр жүйесі мен тәжінің көрші элементтерге ықпалы.
Осы талаптардың барлығы кешенді түрде қарастырылып, бейберекет өсіп кетудің алдын алады.
Бос кеңістік пен шектеудің маңызы
Азиялық бақтарда тек отырғызылған өсімдіктер емес, әдейі қалдырылған бос аймақтар да маңызды рөл атқарады. Мұндай кеңістік қабылдауға демалыс беріп, негізгі элементтердің мәнін күшейтеді. Бос жерлер тыныштық пен ырғақ сезімін қалыптастырады. Бұл тәсіл көріністі артық жүктемеден сақтайды.
Шектеулер саналы түрде енгізіледі және қатаң сақталады. Егер артық өсімдік тепе-теңдікті бұзса, ол еш ойланбастан алынып тасталады. Кеңістік үнемі түзетіліп отырады. Соның арқасында бақ тірі күйін сақтай отырып, ретсіздікке жол бермейді.
Күтім жүйесі идеяның жалғасы ретінде
Азиялық бақта күтім жасау қарапайым техникалық жұмыс емес. Бұл бастапқы ойды сақтаудың жалғасы болып саналады. Суару мен кесу белгілі бір мағынаны сақтау үшін жүзеге асырылады. Әр әрекет сабыр мен байқағыштықты талап етеді.
Кездейсоқтықты болдырмайтын негізгі күтім кезеңдері төмендегідей:
- Тұрақты қалыптаушы кесу. Бұл өсімдіктің өсу бағытын бақылап, композициялық сызықтарды айқындайды.
- Өсімдіктердің күйін үнемі бақылау. Өзгерістер ерте байқалып, жұмсақ тәсілмен түзетіледі.
- Маусымдық реттеу. Жыл мезгіліне қарай екпін ауысқанымен, негізгі ой сақталады.
- Артық элементтерді жою. Өздігінен шыққан өскіндер бірден алынып тасталады.
Осындай жүйе бақтың уақыт пен сыртқы әсерге төзімді болуына мүмкіндік береді.
Адам мен табиғаттың біртұтас байланысы
Азиялық бақ жасаушы өзін табиғатқа қарсы қоймайды. Ол өзін ортақ үдерістің бір бөлігі ретінде қабылдайды. Өсімдіктермен жұмыс істеу ішкі тепе-теңдік пен кеңістікке құрметті талап етеді. Сондықтан мұндай бақтар көбіне тыныштық пен ойға шому орнымен байланыстырылып жатады.
Әрбір элемент адам мен табиғат арасындағы үнқатысудың нәтижесі саналады. Кездейсоқ өсімдіктің болмауы қатаң бақылаудан емес, заңдылықтарды терең түсінуден туындайды. Азиялық ландшафт өнерінің басты ерекшелігі де осында.
Азиядағы бақтар мағынасы бар тірі жүйе ретінде қалыптасады. Олардың құрылымы философияға, тәртіпке және ұзақ бақылауға сүйенеді. Мұнда кездейсоқ шешім болмайды, себебі әр қадам ортақ идеямен байланысты. Осындай тәсіл үйлесімділікті жылдар бойы сақтайтын, уақытқа бағынбайтын кеңістіктерді жасауға мүмкіндік береді.
