Мазмұны
Жаһандану дәуірінде дәстүрлі өмір салты көптеген елдерде әлсіреп, кей жағдайда жойылып та барады. Қалалану мен технологиялық өзгерістер ғасырлар бойы қалыптасқан тұрмысқа қысым жасайды. Соған қарамастан кейбір қоғамдар өткенмен байланысын үзбей, заман талабына бейімделе алады. Моңғолия осындай жолды таңдаған мемлекеттердің қатарында. Бұл елде көшпелі мәдениет өткеннің ескерткіші емес, бүгінгі күннің тірі тәжірибесі ретінде өмір сүруде.
Көшпелі өмір салты ұлттық болмыстың өзегі ретінде
Моңғол халқы үшін көшпелілік тек шаруашылық үлгісі ғана емес. Ол дүниетанымды, табиғатқа қатынасты және әлеуметтік байланыстарды қалыптастырды. Қазіргі таңда да халықтың елеулі бөлігі маусымдық қоныс аударуға негізделген тұрмысты жалғастырып келеді.
Осы өмір салтының сақталуына бірнеше фактор ықпал етеді:
- табиғи жағдайлар көшпелі мал шаруашылығын ең тиімді үлгі етеді;
- отбасылық дәстүрлер ұрпақтан ұрпаққа үздіксіз беріледі;
- жер мен жануарға құрмет күнделікті әдет-ғұрыпта көрініс табады;
- көшпелі болмыс ұлттық мақтаныштың белгісі ретінде қабылданады.
Бұл құндылықтар қазіргі өмірмен қарсы қойылмайды. Керісінше, жаңа мүмкіндіктермен қатар өмір сүріп, бірін-бірі толықтырады.
Мемлекеттің дәстүрді қолдаудағы рөлі
Көшпелі мәдениетті сақтау мемлекеттік деңгейдегі қолдаусыз мүмкін емес. Моңғолия бұл өмір салтын ел дамуының бір бөлігі ретінде қарастырады. Арнайы бағдарламалар арқылы көшпелі қауымның әлеуметтік шеттелуіне жол берілмейді.
Бұл саясат бірнеше бағытта жүзеге асады:
- Қашық аймақтарда білім мен медицинаға қолжетімділік қамтамасыз етіледі. Көшпелі мектептер мен мобильді медициналық қызметтер тұрақты қоныстан бас тартпай-ақ базалық қажеттіліктерді өтеуге мүмкіндік береді. Бұл қалаға мәжбүрлі көшу қаупін азайтады.
- Заңнамалық деңгейде жайылымдар мен маусымдық көшу бағыттары қорғалады. Мұндай шаралар жер дауларының алдын алады. Дәстүрлі жер пайдалану ресми мәртебеге ие болады.
- Мал шаруашылығына субсидиялар мен ветеринарлық қолдау көрсетіледі. Бұл климаттық тәуекелдерге төтеп беруге көмектеседі. Экономикалық тұрақтылық көшпелі тұрмыстың өміршеңдігін арттырады.
- Мәдени жобалар мемлекеттік қаржыландыруға ие. Фестивальдер мен ағартушылық бастамалар дәстүрдің беделін көтереді. Нәтижесінде көшпелілік артта қалған құбылыс емес, құнды ресурс ретінде қабылданады.
Осындай жүйелі қолдау дәстүр мен заманауилықты үйлестіруге жағдай жасайды.
Дәстүрлі тұрмыстағы заманауи технологиялар
XXI ғасырда технология ең шалғай өңірлерге де жетті. Моңғолия бұл мүмкіндікті көшпелі мәдениетті әлсірету үшін емес, оны сақтау үшін пайдаланып отыр. Көшпенділер жаңа құралдарды күнделікті өмірге икемдеп енгізуде.
Қазіргі тұрмыста бұл келесі түрде байқалады:
- күн панельдері киіз үйлерді электр қуатымен қамтамасыз етеді;
- ұялы байланыс әлеуметтік және экономикалық қатынасты жеңілдетеді;
- спутниктік навигация көшу бағытын жоспарлауға көмектеседі;
- цифрлық алаңдар өнімді сатуды оңайлатады.
Технология дәстүрге қарсы күш емес. Ол өмір салтын тұрақты әрі қауіпсіз ету құралына айналған.
Білім мен тәрбиеде сабақтастықтың сақталуы
Көшпелі мәдениеттің болашағы жастарға байланысты. Моңғолияда бұл мәселе отбасылық тәрбие арқылы шешіліп келеді. Балалар ерте жастан шаруашылыққа араласып, өмірлік дағдыларды меңгереді.
Бұл үрдісте бірнеше маңызды тетік бар:
- Іс арқылы үйрету басты әдіс болып қала береді. Жастар мал бағу мен табиғатта бағдарлануды тәжірибе жүзінде үйренеді. Мұндай білім кітаппен алмастырылмайды.
- Ауызша тарих пен фольклор күнделікті өмірде сақталады. Аңыздар мен әңгімелер тарихи жадты қалыптастырады. Сөз тәрбиенің қуатты құралына айналады.
- Ұлттық мерекелер дәстүрді көрсету алаңы қызметін атқарады. Жарыстар мен рәсімдер жастарды мәдени ортаға тартады. Қатысу арқылы мұраға деген мақтаныш қалыптасады.
- Білім беру жүйесі мәдени ерекшелікті ескереді. Мектептер оқушыларды тамырынан ажыратпауға ұмтылады. Бұл білім мен өмір салты арасындағы қайшылықты азайтады.
Осы тәсілдер көшпелі болмыстың ұзақ мерзімді тұрақтылығын қамтамасыз етеді.
Көшпелі мәдениет және әлемдік қызығушылық
Қазіргі кезеңде Моңғолияның көшпелі дәстүрі жаһандық деңгейде қызығушылық тудыруда. Ғалымдар мен саяхатшылар бұл тәжірибені зерттеп, танып-білуге ұмтылады. Ел билігі мұраны коммерциялық көрініске айналдырмауға ерекше мән береді.
Тепе-теңдік мына бағыттар арқылы сақталады:
- жергілікті қауымдастықтар қатысатын этнотуризмді дамыту;
- тұрмысқа шамадан тыс араласуды шектеу;
- кино мен әдебиет арқылы мәдениетті таныту;
- халықаралық деңгейде мұраны қорғау саласындағы ынтымақтастық.
Осылайша Моңғолия өз тәжірибесін бөлісе отырып, оның табиғи болмысын сақтап отыр.
Моңғолия көшпелі мәдениетті қазіргі заманда да сақтауға болатынын дәлелдеп келеді. Дәстүр мен технологияның үйлесуі тұрақты даму үлгісін қалыптастырды. Мемлекеттік қолдау мен отбасылық сабақтастық бұл үдерісті күшейтуде. Нәтижесінде көне өмір салты жоғалмай, жаңа жағдайға бейімделіп дамуда. Бұл тәжірибе өткен мен бүгіннің бірін-бірі толықтыра алатынын айқын көрсетеді.
