Мазмұны
Аң аулау — Орталық Азияның көшпелі халықтары үшін ежелден келе жатқан қажетті шаруа болды. Қазақтар үшін бұл тек тамақ көзі ғана емес, сонымен қатар қиын-қыстау шөл дала жағдайында өмір сүрудің құралы және мәдениет пен тәрбие элементі болды. Заманауи технологиялар болмаған кезде ата-бабалар өз ақыл-есіне, шеберлігіне және мұқият жасалған құралдарына сүйенді. Әрбір аң аулау құралы жергілікті жердің ерекшеліктеріне, жабайы аңның мінез-құлқына және климат жағдайына сай жасалды. Қазақтардың дәстүрлі аң аулау құралдары қарапайымдылығымен, тиімділігімен және терең белгілі мағынасымен ерекшеленді. Олар адам мен табиғат арасындағы үндестікті және жабайы фаунаны құрметтеуді көрсетті.
Жебе мен садақ: аң аулаудың негізгі қаруы
Атулы қару пайда болғанға дейін аңшының негізгі құралы — садақ болды. Қазақтың садағы ағаштан, мүйізден және сіңірден жасалды — композитті құрылым оған икемділік пен қуат берді. Жебелерді қарағай немесе қамыстан жасады, ұштарын темірден немесе сүйектен күйдірді, ал қанаттарын ұшуын тұрақтандыру үшін мұқият таңдады.
Қазақ садағының ерекшеліктері:
- ұзындығы сирек 120 сантиметрден асады, бұл ат үстінде аулауға ыңғайлы;
- тетиваны жылқының құйрық шашынан немесе сіңірден тоқиды, ол берік және серпімді болды;
- садақты кейде ою-өрнекпен немесе тері тақтайшалармен безендірді, иесінің әлеуметтік мәртебесін көрсетті.
Мұндай садақтар кіші аңдардан бастап сайғақ, қасқыр немесе тіпті бұғы сияқты ірі аңдарға дейін аулау үшін қолданылды. Ат үстінде аңшы толық жүйрік кезде де дәл жебе ата алды, оның дәлдігі таң қаларлықты.
Салбырауық пен қапқандар: күшке қарағанда ақылдылық
Аң аулаудың әрқашан да тура шабуыл болмады. Құстарды, қояндарды және кіші аңдарды аулау үшін қазақтар пассивті әдістерді — қапқан, салбырауық және тор (сачок) қолданды. Бұл құралдар азық-түлік алу үшін минималды энергия жұмсауға мүмкіндік берді, бұл әсіресе қыс мезгілінде құнды болды.
Мұндай құралдардың мысалдары:
- Салбырауық жылқының құйрық шашынан немесе ішектен жасалды. Оны аңның әдетте жүретін жолдарына орнатты.
- Тор (сачок) — жеңіл қаңқасы бар тор — құстарды қызғылт сәуле немесе таңертең аулау үшін қолданылды.
- Қапқандар ағаштан немесе сүйектен жасалып, табиғи ландшафқа маскировкаланған.
Бұл әдістер аңның әдеттері туралы терең білімді талап етті. Мысалы, қоянға арналған салбырауықты жел бағыты мен тығын орнын ескере отырып қойды. Мұндай аң аулау бақылағыштық пен шыдамдылықты тәрбиеледі.
Бүркітпен аң аулау: адам мен табиғаттың ынтымақтастығының шыңы
Қазақтардың аң аулау түрлерінің ең әсерлісі — бүркітпен аң аулау болды. Бүркіт — аң аулауындағы ең ірі жыртқыш құс — адаммен бірлесіп жұмыс істеуге үйретілді. Бұл дағды ұрпақтан ұрпаққа беріліп, ерекше өнер деп саналды.
Дайындық процесі былай болды:
- балапанды таудан аулап алады;
- ұзақ уақыт үйрету кезінде құс иесінің дауысы мен қимылына әдеттенеді;
- аулау объектісін тануға үйретіледі — түлкіден бастап қасқырға дейін.
Бүркіт тек аң ауламады — ол серіктес, дос және ерліктің символы болды. Ондай жыртқышы бар аңшы ауылда ерекше құрметке ие болды. Бүгінде бұл дәстүр Қазақстанның оңтүстік аймақтарында сақталып, ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізілген.
Басқа да көмекші құралдар
Негізгі қарудан басқа қазақтар аң аулауды жеңілдететін көптеген көмекші заттарды қолданды. Олардың қатарына жебе қалтасы, пышақ қыны бар белдік, теріден жасалған маскировкалық жамылғылар және құс дауысын шақыратын үрлемелер кіреді.
Тән ерекшеліктер:
- пышақ әрқашан қол астында болды — аңды тазалауға және қорғануға;
- ат жабдығы аң аулауға бейімделді: еремдер аттың үстінде тұруға, ал ерге тез бұрылуға мүмкіндік берді;
- аңды тарту үшін иіс қолданды — мысалы, аналық аңның гон кезіндегі терісі.
Барлық бұл элементтер біртұтас жүйе құрады, онда әрбір заттың өзіндік мақсаты болды. Ештеңе артық емес — бәрі отбасын тамақтандыру мен аңшының намысын сақтауға қызмет етті.
Шикізат пен жасау: ата-бабалардың шеберлігі
Аң аулау құралдары қолмен, көбінесе өздері аңшылар немесе тайпа шеберлері жасады. Ағашты мұқият таңдады — акация немесе арша сияқты қатты түрлерін қолданды. Сүйек пен мүйіз садақ бөлшектері мен ұштар үшін, ал тері қаптар мен ремендерге кетті.
Ерекше назар аударылды:
- тепе-теңдікке — қару қолға ыңғайлы болуы керек;
- төзімділікке — далада дүкен болмайтындықтан, бәрі жылдар бойы қызмет етуі тиіс;
- эстетикаға — тіпті пайдалы заттарды да тайпалық белгісін көрсететін ою-өрнекпен безендірді.
Бұл шеберлік ауызша және мысал арқылы берілді. Бала әкесін бақылап, садақ жасауды ғана емес, табиғаттың қалай құрылғанын да үйренді.
Дәстүрлі қазақтың аң аулау құралдары — бұл тек азық алу құралы емес, сонымен қатар бүтін дүниетанымның көрінісі. Оларда практикалықтық, аңдарға деген құрмет және экожүйені терең білу үндесті. Бүгінде бұл құралдардың көпшілігі музей экспонаттарына айналса да, олардың рухы халық жадында және қайта жаңғыртылып жатқан дәстүрлерде өмір сүреді. Оларды зерттеу арқылы біз тек өткенді ғана емес, табиғатқа қарай қамқорлықпен қарауға да үйренеміз. Технологиялар адамды жерден алыстатып кеткен заманда ата-бабалардың мудрлығы: шын күш — үстемдік емес, үндестікте, — деп еске салады.
