Мазмұны
Адамның табиғатқа деген көзқарасы ешқашан бейтарап болған емес, әсіресе табиғаттың өзі өмір сүру мүмкіндігін анықтайтын өңірлерде. Таулар, өзендер, жанартаулар мен мұздықтар көне халықтардың санасында жай ғана географиялық нысандар емес, өмір сыйлай да алатын, оны тартып ала да алатын тірі жаратылыстар ретінде қабылданған. Бұл байланыс Оңтүстік Американың ең ұлы тау жүйесі саналатын Анд тауларында айрықша айқын көрінеді. Анд жотасы материктің батыс бөлігін бойлай шамамен жеті мың шақырымға созылып жатыр. Перу халқы үшін, әсіресе инкалардың ұрпақтары болып саналатын қазіргі кечуа мен аймара қауымдары үшін, таулар әлі күнге дейін жай табиғат ескерткіштері емес, адамдар үнемі байланыс жасап отыруға тиіс тірі құдайлық күштер ретінде қабылданады. Бұл байланыс рәсімдер, құрбандықтар мен мерекелер арқылы жүзеге асады. Олардың тамыры испандар келгенге дейінгі дәуірге кетеді және бес ғасырлық отарлық ықпалға қарамастан сақталып қалған. Перуліктердің неліктен тауларға алғыс айтатынын түсіну — әлемдегі ең көне әрі үзілмей жалғасып келе жатқан рухани дәстүрлердің біріне жақындау деген сөз.
Апу — тау рухтары және олардың анд халықтарының дүниетанымындағы орны
Анд тауларын қастерлеудің негізінде апу ұғымы жатыр. Апу — тау шыңдарында өмір сүреді деп саналатын қуатты рухтар. Кечуа тілінде «апу» сөзі «мырза» немесе «иелік етуші» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау кездейсоқ емес, өйткені таулардағы рухтар адамдар өмір сүретін аумақтардың толыққанды иелері ретінде қабылданады.
Апу туралы түсініктер анд әлемінің бірнеше деңгейін қамтиды:
- әрбір маңызды тау шыңының өз аты мен мінезі бар жеке апуы болады; мысалы, Куско маңындағы Аусангате бүкіл оңтүстік Перудің ең қуатты қамқоршыларының бірі ретінде саналады;
- апулар тау биіктігі мен маңыздылығына қарай иерархия құрайды: шың неғұрлым биік болса, оның рухы соғұрлым ықпалды деп есептеледі және оған арналған құрбандықтар да соғұрлым салтанатты болуы тиіс;
- тау рухтары ауа райына, егіннің өнімділігіне, малдың саулығына және өз аймағында өмір сүретін адамдардың тағдырына ықпал етеді;
- адамдар дәстүрлі рәсімдерді сақтап, тауларға құрмет көрсетсе, апулар мейірімді болады, ал егер құрмет көрсетілмесе, олар ашулануы мүмкін;
- кейбір тау шыңдары әйел бейнесінде, ал кейбірі ер бейнесінде қабылданады, олардың өзара байланысы табиғаттағы құнарлылық пен тепе-теңдіктің символы ретінде түсіндіріледі.
Апу ұғымын түсіну үшін олардың абстрактілі күштер немесе еуропалық түсініктегі құдайлар емес екенін ескеру қажет. Олар белгілі бір жермен және белгілі бір қауыммен тығыз байланысты нақты рухтар ретінде қабылданады. Мысалы, Аусангате тауының етегінде тұратын ауыл тұрғыны бұл рухты өзінің жеке қамқоршысы ретінде көреді. Бұл қатынас сенуші адамның өз әулиесін қорғаушы ретінде қабылдауына ұқсайды.
Пачамама және таулар: анд космологиясындағы бірлік
Анд тауларын қастерлеуді Пачамама культінен бөлек қарастыру мүмкін емес. Пачамама — жердің және барлық тіршіліктің анасы болып саналатын құдайлық бейне. Бұл екі сенім бір-бірімен тығыз байланысты және анд дүниетанымының біртұтас жүйесін құрайды.
Кечуа тілінде «Пачамама» сөзі «Жер-Ана» немесе «Уақыт-Ана» деген мағыналарды қатар білдіреді. «Пача» сөзі кеңістік пен уақыт ұғымдарын бір мезгілде қамтиды. Анд таулары осы жүйеде Пачамаманың денесі, оның тірегі мен омыртқасы ретінде қабылданады. Сондықтан жерге және тауларға арналған құрбандықтар көбінесе бірге жасалады — бұл табиғатқа адамға берген барлық игіліктері үшін айтылған алғыс ретінде қарастырылады.
Анд космологиясында әлем үш деңгейге бөлінеді, ал таулар осы жүйеде маңызды орын алады:
- Ханан Пача — жоғарғы әлем. Бұл күннің, жұлдыздардың және жоғары күштердің мекені болып саналады. Бұлттарға еніп тұрған тау шыңдары осы әлеммен байланыс нүктесі ретінде қабылданған. Сондықтан инкалар ең биік асулар мен шыңдарға уаки деп аталатын қасиетті орындар салған. Онда маңызды рәсімдер, соның ішінде құрбандықтар жасалған.
- Кай Пача — адамдардың, жануарлардың және өсімдіктердің әлемі. Бұл — жердегі күнделікті өмір өтетін кеңістік. Таулар мұнда нақты физикалық шындық ретінде көрінеді: олар су көздерінің, жайылымдардың, минералдардың көзі және сыртқы қауіптен қорғаныс қызметін атқарады. Таулы қауымдардың Андқа тәуелділігі соншалық, тауларға алғыс айту ырым емес, асыраушыға білдірілген шынайы ризашылық ретінде қабылданады.
- Уку Пача — төменгі әлем. Бұл ата-бабалардың және жердің жасырын күштерінің мекені деп саналады. Таулардағы үңгірлер мен шатқалдар осы әлемге кіретін есіктер ретінде қарастырылған. Таудағы қасиетті орындар арқылы ата-бабалармен байланыс орнату инкалардың діни тәжірибесінің маңызды бөлігі болған және қазіргі анд қауымдарында өзгерген түрде сақталған.
Бұл үш бөліктен тұратын жүйе перулік рухани мәдениетте таулардың неліктен ерекше орын алатынын түсіндіреді. Таулар аспанды, жерді және жердің тереңдігін біріктіретін өзек ретінде қабылданады.
Пагo а ла Тьерра рәсімі: жер мен тауларға қалай алғыс айтылады
Анд аймақтарында ең кең таралған рәсімдердің бірі — «Пагo а ла Тьерра», испан тілінен аударғанда «жерге төлем» деген мағынаны білдіреді. Бұл рәсім Перудің барлық таулы аймақтарында өткізіледі және Пачамама мен апуларға арналған салтанатты құрбандық болып табылады.
Рәсімді дәстүрлі білімге ие маман — курандеро немесе паго жүргізеді. Ол арнайы дұғаларды біледі және құрбандықты дұрыс дайындай алады. Рәсімнің негізгі элементі — «деспачо» деп аталатын ерекше түйіншек. Оның ішіндегі заттар дәстүр бойынша нақты ретпен орналастырылады.
Деспачо құрамына әдетте мынадай заттар кіреді:
- кока жапырақтары — анд халықтары үшін қасиетті өсімдік, ол барлық маңызды рәсімдерде қолданылады әрі құрбандық, әрі болжау құралы ретінде қызмет етеді;
- тұқымдар мен дәндер — құнарлылықтың белгісі және алдағы ауыл шаруашылығы жылында мол өнім сұраудың символы;
- кәмпиттер, гүлдер және түрлі түсті қағаздар — қуаныш пен алғысты білдіретін әшекейлер;
- лама немесе альпака майы — малшылар мен олардың табындарын қорғайтын рухтар арасындағы байланысты білдіретін дәстүрлі элемент;
- алтын және күміс қағаздан жасалған кішкентай мүсіндер — байлық пен молшылықтың символдық бейнесі;
- шарап, чича деп аталатын жүгері сусыны және басқа да ішімдіктер — рәсім кезінде тау рухтарын «қонақ ету» үшін ұсынылады.
Рәсім деспачоны өртеу арқылы аяқталады. Түтін тау шыңдарына көтеріліп, құрбандықты апуларға жеткізеді деп есептеледі. Егер от біркелкі жанып, түйіншек толық жанып кетсе, бұл жақсы белгі саналады — рухтар құрбандықты қабылдады деген сөз. Ал толық жанбай қалса, бұл адам мен тау арасындағы қатынаста бір нәрсеге назар аудару қажет деген белгі ретінде түсіндіріледі.
Койльур Рити мерекесі: мұздықтарға жасалатын қажылық
Перудегі ең әсерлі рәсімдердің бірі — Койльур Рити деп аталатын жыл сайынғы қажылық. Кечуа тілінде бұл атау «Қарлы жұлдыз» деген мағынаны білдіреді. Бұл мереке Куско аймағындағы Аусангате тауының етегінде өтеді және оған Перудің оңтүстігі мен Боливиядан ондаған мың адам жиналады.
Қажылық христиандық Корпус Кристи мерекесіне сәйкес мамыр немесе маусым айларында өткізіледі. Дегенмен оның шығу тегі католицизмнен әлдеқайда көне. Инкалардың тау шыңдарын қастерлеу дәстүрі испан миссионерлері енгізген христиандық күнтізбемен ұштастырылған. Осы синтездің арқасында көне дәстүр сақталып қалды.
Койльур Рити мерекесінің негізгі элементтері анд тау мәдениетінің тереңдігін көрсетеді:
- Шамамен бес мың метр биіктіктегі мұздыққа көтерілу. Қажылар бұл ауыр жолды жаяу өтеді, кейде түнде қозғалады. Бұл сапардың өзі сынақ әрі тауға деген құрметтің белгісі ретінде қарастырылады. Жолдағы физикалық қиындықтар құрбандықтың бір түрі болып есептеледі.
- Укуку деп аталатын кейіпкерлердің рәсімдік билері. Олар аю маскаларын киеді. Укуку адамдар мен тау рухтарының арасындағы шекарада өмір сүретін жаратылыс ретінде саналады. Бұл кейіпкерлер түнде мұздыққа көтеріліп, таңертең адамдар әлеміне қайта оралады.
- Синакара мұздығынан мұз жинау. Бұрын қажылар мұз кесектерін үйлеріне алып кететін. Олар оны қасиетті су және тау рухының батасының белгісі деп санаған. Соңғы онжылдықтарда мұздықтардың еруіне байланысты бұл дәстүр шектелген.
- Койльур Рити Иесіне арналған шіркеуде дұға оқу. Мұнда христиандық сенім мен анд дәстүрлері қатар өмір сүреді. Адамдар католик әулиесіне де, тау рухтарына да бірдей дұға етеді. Бұл анд мәдениетіне тән ерекше синкретизмнің көрінісі.
Жыл сайын бұл қажылыққа алпыс мыңнан жүз мыңға дейін адам қатысады. Бұл көрсеткіш дәстүрдің қазіргі Перуде әлі де белсенді өмір сүріп жатқанын көрсетеді.
Таулар және анд қауымдарының күнделікті өмірі
Анд тауларын қастерлеу тек мерекелер мен салтанатты рәсімдермен шектелмейді. Таулы аймақтардағы қауымдардың күнделікті өмірінде тауларға деген құрмет әрбір әрекеттен байқалады.
Үй салуды бастамас бұрын, егін егудің алдында, малды жайылымға шығарғанда немесе алыс жолға шығарда анд шаруасы шағын құрбандық жасайды. Ол бірнеше кока жапырағын ұсынады, аздап шарап құяды немесе ең жақын тауға үнсіз дұға айтып, қорғау сұрайды. Бұл әрекет бірнеше минут қана алады, бірақ оның артында мыңжылдық дәстүр жатыр.
Тауларды қастерлеудің күнделікті өмірдегі практикалық көріністері бірнеше маңызды саланы қамтиды:
- мал шаруашылығы — лама мен альпака бағатын малшылар табынның амандығы үшін апуларға тұрақты түрде алғыс айтып, жануарларды аурулар мен жыртқыштардан қорғауды сұрайды;
- егіншілік — ауыл шаруашылығы маусымының басында және соңында Пачамама мен тау рухтарына арналған рәсімдер өткізіледі;
- ауруларды емдеу — дәстүрлі емшілер кейбір аурулар адам мен тау арасындағы үйлесім бұзылған кезде пайда болады деп санайды;
- құрылыс және жаңа жерлерді игеру — табиғи ортаға үлкен өзгеріс енгізер алдында сол жердің рухынан рұқсат сұрау дәстүрі бар;
- балалар тәрбиесі — балаларға кішкентай кезінен бастап жақын таулардың аттарын жаттатып, оларды үлкен туыстар сияқты құрметтеуді үйретеді.
Тауларды қастерлеудің тұрмыстық өмірге осылай терең енуі бұл дәстүрдің неге соншалықты тұрақты екенін түсіндіреді. Ол арнайы діни мекемелерге немесе абыздарға тәуелді емес. Ол қарапайым адамдардың күнделікті әдеттерінде, сөздерінде және қимылдарында өмір сүріп келеді.
Анд тауларын қастерлеу — «қарапайым ырым» немесе туристік экзотика ретінде түсіндіруге болмайтын күрделі құбылыс. Бұл — мыңдаған жыл бойы қалыптасқан адам мен табиғат арасындағы өзара қатынастың тұтас жүйесі. Қазіргі экологиялық дағдарыс жағдайында анд дүниетанымы ерекше маңызға ие бола бастады. Ғылым «экожүйелік қызметтер» туралы айтса, кечуа шаруасы жай ғана апуға алғыс айтады. Нәтижесінде табиғатпен үйлесімді өмір сүрудің бірдей қағидалары жүзеге асады. 2011 жылы Перу мемлекеті табиғаттың құқықтарын заң жүзінде мойындады. Бұл шешімге анд дәстүрінің ықпалы айтарлықтай болды. Осылайша тауларды қастерлеу дәстүрі тек таулы ауылдарда ғана емес, бүкіл қоғамда өзінің өміршеңдігін көрсетіп отыр.
