Түркістанның жаңа мәдени орталық ретінде ашылуы

Бір кездері тұтас өркениеттердің назарын өзіне аударған қалалар бұл мәртебені толықтай жоғалта бермейді. Көп жағдайда олар уақытша көлеңкеде қалып, кейін жаңа серпінмен қайта жанданады. Тарихта саяси ерік-жігердің, инвестициялардың және тарихи мұраны жаңаша түсінудің арқасында көне орталықтардың қайта гүлденген мысалдары аз емес. Түркістан — сондай қалалардың бірі. Мыңдаған жылдар бойы Ұлы Жібек жолының бойындағы маңызды торап болған бұл қала түркі әлемінің рухани астанасы саналады әрі сопылық ойшыл Қожа Ахмет Ясауидің мәңгілік мекені ретінде белгілі. Ұзақ уақыт бойы ол қазіргі заманның негізгі бағыттарынан шеткері қалып келген еді. Алайда соңғы жылдары Қазақстан мемлекеті Түркістанды аймақтық маңызы бар жаңа мәдени және туристік орталыққа айналдыруды мақсат етіп отыр. 2018 жылы қалаға облыс орталығы мәртебесінің берілуі, тарихи нысандардың кең көлемде қайта жаңғыртылуы және заманауи инфрақұрылымның салынуы бұл өзгерістерге қуатты серпін берді. Бүгінде Түркістан әлемге жаңаша қырынан ашылып жатыр, ал бұл құбылыс ерекше назар аударуға лайық.

Тарихи негіз: неге Түркістан өзін орталық деп атауға құқылы

Қаланың мәдени орталық ретіндегі мәртебесі тек қазіргі амбициялардан емес, мың жарым жылдан астам уақыт бойы жинақталған тарихи салмақтан туындайды. Түркістанның қазіргі жаңғыруын түсіну үшін оның түркі әлеміндегі бұрынғы орнын еске алу маңызды.

Түркістанның тарихи маңызын бірнеше негізгі фактор айқындайды:

• Ұлы Жібек жолының бойында орналасуы — қала арқылы Қытайды Жерорта теңізі аймағымен байланыстыратын сауда жолдары өткен, бұл оны ғасырлар бойы түрлі мәдениеттердің, діндердің және тілдердің тоғысқан жеріне айналдырды;
• түркі халықтарының рухани орталығы мәртебесі — XII ғасырда дәл осы жерде Қожа Ахмет Ясауи өмір сүріп, сопылық ілімнің Ясауийа тариқатын қалыптастырды, оның ықпалы Анадолыдан бастап Сібірге дейін тарады;
• саяси орталық рөлі — XIV–XVI ғасырларда Түркістан қазақ хандарының резиденциясы болып, іс жүзінде Қазақ хандығының астанасы қызметін атқарды;
• Ясауи кесенесінің сәулеттік маңызы — XIV ғасырдың соңында Әмір Темірдің бұйрығымен салынған бұл кешен Орта Азия сәулет өнерінің ең көрнекті үлгілерінің бірі саналады және 2003 жылы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілді;
• зиярат орны ретіндегі маңызы — дәстүр бойынша Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне үш рет бару Меккеге бір рет қажылық жасаумен тең деп есептелген, сондықтан қалаға түркі әлемінің түкпір-түкпірінен қажылар ағылып келген.

Осындай тарихи негіз Түркістанды мәдени бейнесін жаңадан қалыптастыруға тырысатын қалалардан айқын ерекшелендіреді. Бұл жерде жаңа болмыс ойлап табудың қажеті жоқ, бұрыннан бар мұраны жаңаша таныту жеткілікті.

Бетбұрыс кезеңі: облыс орталығы мәртебесі және мемлекеттік инвестициялар

Түркістанның шынайы жаңғыруы 2018 жылы басталды. Сол жылы Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Түркістан облысын құру және оның орталығы ретінде Түркістан қаласын белгілеу туралы жарлыққа қол қойды. Бұған дейін өңірдің әкімшілік орталығы қызметін әлдеқайда ірі әрі дамыған Шымкент қаласы атқарған еді. Облыс орталығының Түркістанға көшірілуі мемлекеттің бұл қалаға ерекше мән беретінін көрсетті.

Әкімшілік шешімнен кейін қала инфрақұрылымы мен қоғамдық кеңістігін дамытуға бағытталған ауқымды инвестициялар бөлінді. Бірнеше жыл ішінде Түркістанның келбеті айтарлықтай өзгеріп, бүгінгі бейнесі он жыл бұрынғы қаладан мүлде бөлек сипатқа ие болды.

Мемлекеттік инвестициялардың негізгі бағыттары бірнеше салаға таралды:

1. Тарихи орталықты қалпына келтіру және абаттандыру. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі мен оған іргелес сәулеттік кешен кең көлемде реставрациядан өтті. Бұл жұмыстарға қазақстандық және түрік мамандары тартылды. Ескерткіштің айналасында бірнеше гектар аумақты қамтитын жаяу жүргіншілер аймағы жасалып, ол дәстүрлі түркі стилінде безендірілді. Мұндай өзгерістер тарихи орталықты туристер үшін қолайлы әрі тартымды етті.
2. «Түркістан» жаңа қалалық ауданын салу. Халықаралық сәулет бюролары қатысқан бас жоспар бойынша тарихи орталыққа жақын маңда заманауи әкімшілік және іскерлік квартал бой көтеріп жатыр. Оның архитектурасында Орта Азия сәулетінің элементтері — күмбездер, аркалар және өрнектер — заманауи ғимараттармен үйлесім тапқан. Бұл тәсіл әртүрлі дәуірлер арасындағы көркем диалогты сақтауға мүмкіндік береді.
3. Туристік инфрақұрылымды дамыту. Қысқа уақыт ішінде қалада ондаған жаңа қонақүйлер, ұлттық және халықаралық асханасы бар мейрамханалар, сувенир базарлары және туристік агенттіктер ашылды. Түркістан әуежайы жаңғыртылып, Алматыдан, Астанадан және шетелдің бірқатар қалаларынан ұшатын рейстерді қабылдай бастады. Көлік қолжетімділігі кез келген туристік бағыттың дамуы үшін шешуші факторлардың бірі болып саналады.
4. Білім және ғылыми мекемелерді құру. Қалада Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті жұмыс істейді. Ол өңірдегі ең ірі жоғары оқу орындарының біріне айналды. Түркі тарихы мен мәдениетін зерттейтін ғылыми орталықтар түрлі елдерден зерттеушілерді тартады. Академиялық ортаның болуы мәдени орталықтың қалыптасуы үшін аса маңызды, өйткені университет тек туристік нысан емес, тұрақты интеллектуалдық қауымдастық қалыптастырады.

2018–2023 жылдар аралығында Түркістанды дамытуға бағытталған инвестиция көлемі бірнеше миллиард доллардан асты. Бұл жоба Қазақстандағы ең ірі қалалық даму бағдарламаларының бірі саналады.

Ясауи кесенесі және оның мәдени тартымдылықтағы рөлі

Түркістан туралы кез келген әңгіме міндетті түрде Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне келіп тіреледі. Бұл сәулеттік ескерткіштің өзі-ақ қалаға сапар шегудің басты себебіне айнала алады. Ол ғасырлар бойы Түркістанға деген қызығушылықтың негізгі өзегі болып келеді.

Кесененің құрылысы шамамен 1389 жылы Әмір Темірдің бұйрығымен басталған. Әмір Темір осылайша ұлы сопы ақын мен ойшылдың рухына құрмет көрсеткісі келген. Құрылыс билеушінің өмірінде толық аяқталмағанымен, салынған бөлігінің өзі ауқымдылығы мен көркемдігімен таң қалдырады.

Кесененің сәулеттік және тарихи ерекшеліктері оны аймақтағы бірегей ескерткіштердің қатарына қосады:

• негізгі күмбездің диаметрі шамамен он сегіз метрді құрайды, ол Орталық Азиядағы ең үлкен күмбездердің бірі болып саналады және көгілдір глазурьмен қапталған;
• жер асты залы — «қазандық» — онда салмағы шамамен екі тонна болатын алып қола қазан орналасқан, ол зияратшыларға арналған тағам әзірлеу үшін пайдаланылған;
• ішкі безендірудің байлығы — майолика паннолары, ойылған ганч өрнектері және Самарқан мен Бұхара шеберлері жасаған ағаш есіктер;
• кешен құрамындағы кітапхана мен мешіт — кесене тек мазар ғана емес, білім орталығы ретінде де қызмет атқарғанын көрсетеді;
• араб және түркі тілдеріндегі жазулар — ортағасырлық каллиграфия мен әдеби дәстүрді зерттейтін ғалымдар үшін аса құнды дерек көзі.

2003 жылы кесене ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілгеннен кейін оған халықаралық назар күшейді. Бүгінде оны жыл сайын жүздеген мың адам — қажылар, туристер және зерттеушілер — тамашалайды.

Түркістан түркі әлемінің орталығы ретінде

Қаланың жаңғыруы оқшау құбылыс емес. Ол түркі тілдес мемлекеттердің мәдени саясатымен тығыз байланысты. Түркістан біртіндеп түркі халықтарының ортақ рухани астанасы ретінде танылып келеді.

2021 жылы Түркі мемлекеттері ұйымы Түркістанды ресми түрде «түркі әлемінің рухани астанасы» деп жариялады. Бұл шешім тек символдық мәнге ие емес, сонымен қатар нақты мәдени және ғылыми жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Қаланың жаңа мәртебесінің халықаралық қыры бірнеше бағытта байқалады:

• Түркі тілдес мемлекеттердің саммиттері мен форумдарының Түркістанда өткізілуі;
• Түркиямен бірлескен реставрациялық жобалар, олардың ішінде Ясауи кесенесін қалпына келтіру жұмыстары да бар;
• Өзбекстан және Әзербайжанмен мәдени алмасулар, әсіресе музыка, қолөнер және білім салаларында;
• «Рухани жаңғыру» фестивалі, ол түркі әлемінің мәдениет қайраткерлерін біріктіретін маңызды халықаралық шараға айналып келеді.

Мұндай халықаралық ынтымақтастық Түркістанның мәдени дамуын тұрақты әрі ұзақ мерзімді етеді. Қала тек Қазақстан үшін ғана емес, бүкіл түркі әлемі үшін маңызды орталыққа айналып отыр.

Туризм, білім және қолөнер — жаңа орталықтың үш тірегі

Тұрақты мәдени орталық тек тарихи ескерткіштерге ғана сүйене алмайды. Оның өміршеңдігі үшін белсенді күнделікті мәдени және экономикалық өмір қажет. Түркістан үш негізгі бағытты дамытуда: туризм, білім және дәстүрлі қолөнер.

Бұл бағыттардың әрқайсысы қаланың жаңа бейнесін қалыптастыруға өз үлесін қосады:

1. «Ұлы Жібек жолы» туристік кластері. Қазақстан Түркістанды Орталық Азия елдерін қамтитын жаңартылған туристік бағыттың басты аялдамаларының бірі ретінде таныстыруда. Бұл бағытта тарихи ескерткіштерге барумен қатар мәдени іс-шаралар мен ұлттық тағамдар ұсынылады. Соңғы жылдары шетелдік туристер саны бірнеше есе артты, дегенмен COVID-19 пандемиясы бұл үрдіске уақытша әсер етті.
2. Ясауи университеті негізіндегі білім орталығы. Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде мыңдаған студент білім алады. Оқу бағдарламалары қазақ, түрік, орыс және ағылшын тілдерінде жүргізіледі. Түркология, исламтану және Орталық Азия тарихы бағыттары жиырмадан астам елден келген студенттерді тартады. Бұл жастардың халықаралық ортасы қалада мәдени әртүрлілік қалыптастырады.
3. Дәстүрлі қолөнердің жаңғыруы. Жергілікті биліктің қолдауымен қыш жасау, зергерлік өнер, тоқу және ұлттық музыкалық аспаптарды жасау бойынша шеберханалар ашылды. Бұл шеберлердің бұйымдары туристік базарлар мен арнайы дүкендер арқылы сатылып, дәстүрлерді сақтауға экономикалық негіз қалыптастырады. Мұнда арзан сувенирлер емес, мәдени мұраны сақтайтын шынайы қолөнер бұйымдары жасалады.

Осы үш бағыттың үйлесуі қалада ерекше мәдени экономиканың қалыптасуына мүмкіндік береді. Мұндай жүйе болмаса, кез келген тарихи қала уақыт өте келе тек ашық аспан астындағы мұражайға айналып кетуі мүмкін.

Бүгінгі Түркістан — бір ғана қала үшін емес, бүкіл Орталық Азия үшін маңызды тәжірибе. Ол тарихи мұраны өткеннің ауыр жүгі емес, болашақ дамудың нақты ресурсына айналдыруға болатынын көрсетеді. Егер бұл жоба табысты жүзеге асса, ол бай тарихы бар, бірақ жаңа аудиторияға жол таба алмаған көптеген қалалар үшін үлгі бола алады. Түркістан әлемге қайта ашылып жатыр, ал бұл үдеріс әлі де жалғасуда.