Мазмұны
Көшпелі халықтардың сәндік-қолданбалы өнері әрдайым тұрмысты әшекейлеумен ғана шектелмеген. Әрбір өрнек, әрбір сызық және әрбір түс — шебер әйелдердің әлеммен, ата-бабалармен және болашақ ұрпақтармен сөйлесетін тірі тілінің бір бөлігі болған. Қазақтың киіз өнері осы дәстүрлердің ішіндегі ең бай әрі ерекше құбылыстардың бірі. Мыңдаған жылдар бойы дала шеберлері қой жүнін кілемдерде, ат жабдықтарында және киіз үйлердің әшекейлерінде көрініс тапқан күрделі символдық жүйелерге айналдырды. Киіз — көшпелі өркениеттің негізгі материалы. Одан баспана жасалды, киім тігілді, тұрмыстық бұйымдар дайындалды, әрі барлық жерде ол белгілі бір мағынаны жеткізуші ретінде қызмет атқарды. Қазақ шеберлерінің өрнектері кездейсоқ пайда болған жоқ — әрбір мотивтің артында әлемнің құрылымы, береке, қорғаныс немесе ру жады туралы түсінік жатты. Бұл таңбалардың тілін түсіну — дала мәдениетінің мәңгілікке жолдаған үнін оқумен тең.
Космологиялық таңбалар және әлем құрылымы туралы бейнелер
Қазақ көшпелілерінің дүниетанымы терең космологиялық сипатқа ие болды. Олар өздерін аспан, жер және жер асты әлемі бір-бірімен үздіксіз байланыста болатын алып тірі ғаламның бір бөлігі ретінде қабылдады. Киіз бұйымдар осы әлем бейнесін ерекше дәлдікпен көрсетіп отырды.
Қазақ ою-өрнектеріндегі негізгі космологиялық таңба — «шаңырақ». Бұл — киіз үйдің төбесіндегі дөңгелек күмбез бөлігіндегі жарық түсетін саңылау. Оның бейнесі жер мен аспан әлемін байланыстыратын көпір ретінде қабылданды және ғаламның өзегі ретінде түсіндірілді. Сондықтан да шаңырақ қазіргі Қазақстанның мемлекеттік рәміздерінің бірі ретінде танылды.
Киіз өнеріндегі космологиялық өрнектер бірнеше тұрақты бейнелерді қамтиды:
- «көк» — аспан бейнесі. Ол көбінесе көк және көгілдір түстер арқылы көрсетіліп, жоғары тәртіпті, қорғауды және аспан күштерінің қамқорлығын білдірді;
- спираль және иірім — уақыт қозғалысының және мәңгі жаңарудың ең көне белгілерінің бірі. Қазақ өрнектерінде ол көбіне «қошқармүйіз» түріндегі иірімдер арқылы көрінеді;
- ромб пен шаршы — дүниенің төрт бағытын және әлемнің тұрақтылығын білдіретін таңбалар. Мұндай пішіндер көбіне үлкен киіз кілемдердің ортасына орналастырылды;
- сегіз қырлы жұлдыз — күн символикасын және ғаламның сегіз бағыты туралы түсінікті біріктіретін бейне. Ол көбіне мерекелік және салтанатты бұйымдарда кездеседі.
Киіз бұйымдарындағы бұл таңбалар кездейсоқ орналастырылмаған. Кілемнің ортасы әлемнің өзегін білдірсе, шеті — өз кеңістігі мен сыртқы әлемнің арасындағы шекараны көрсетті. Бұрыштар төрт бағытты білдіріп, бүкіл композиция шағын ғалам үлгісін еске салды.
Зооморфтық таңбалар және жануарлар әлемінің бейнелері
Жануарлар көшпелі дала халықтарының дүниетанымында ерекше орын алды. Олар тек шаруашылықтың бір бөлігі ғана емес, сонымен қатар адам мен табиғат арасындағы байланыс символы ретінде қабылданды. Қазақ киіз өнеріндегі зооморфтық өрнектер осы түсініктің көрінісі болды.
Ең кең тараған және маңызды өрнек — «қошқармүйіз». Бұл ою қазақтың дәстүрлі бұйымдарының басым бөлігінде кездеседі және дала өрнек мәдениетінің негізгі белгісі саналады. Қошқар көшпелі мәдениетте байлықтың, берекенің және күштің символы болған, ал оның бұралған мүйіздері осы қасиеттердің көркем бейнесіне айналды.
Зооморфтық бейнелер бірнеше маңызды символдарды қамтиды:
- Жылқы бейнесі. Жылқы қазақ өркениетінің басты жануары болды. Ол көшіп-қонуға, соғысқа және күнделікті тіршілікке қажет еді. Киіз бұйымдарындағы жылқы бейнесі еркіндік пен жылдамдықты, сондай-ақ ата-бабалармен рухани байланысты білдірді. Ақ жылқылар ерекше қасиетті саналып, олардың бейнесі үйлену немесе жерлеу рәсімдеріне арналған бұйымдарда қолданылды.
- Құстар мен қанатты бейнелер. Қазақ символикасында бүркіт — күштің, қырағылықтың және аспан қорғауының белгісі. Оның бейнесі ірі өрнек композицияларының жоғарғы бөлігінде орналастырылды. Ал аққу — тазалық пен адалдықтың символы. Бұл құстың бейнесі әйел тағдырымен және отбасы құндылықтарымен байланысты бұйымдарда жиі кездеседі.
- Жылан мен айдаһар бейнелері. Бұл бейнелер көшпелі мәдениетке жат көрінгенімен, қазақ өрнектерінің көне қабаттарында кездеседі. Жылан даналықтың, жаңарудың және ата-баба рухымен байланыстың символы ретінде қабылданды. Ол көбіне толқынды сызық түрінде бейнеленді.
- Қошқармүйіздің әртүрлі нұсқалары. Бұл өрнек бірнеше түрге бөлінді: табиғи бейнеге жақын нұсқалардан бастап, абстрактілі иірімдерге дейін. Жалғыз иірім жеке адамды немесе отбасын білдірсе, қос иірім — одақты және ұрпақ жалғасын білдірді. Ал бірнеше рет қайталанатын иірімдер әулеттің мәңгілігін көрсететін белгі болды.
Зооморфтық өрнектер көбіне өсімдік және геометриялық элементтермен бірге қолданылды. Мұндай үйлесім барлық тіршілік түрлерінің бірлігін білдіретін.
Өсімдік және табиғат өрнектері
Дала табиғаты сырт көзге қарапайым көрінгенімен, қазақ шеберлері үшін ол шексіз шабыт көзі болды. Шөптер, гүлдер, бұтақтар мен жемістер киіз өрнектерінде символдық мағынаға ие бейнелерге айналды.
Өсімдік өрнектері қазақ өнерінде зооморфтық және геометриялық өрнектерге қарағанда кейінірек қалыптасты. Бұл мотивтер отырықшы егіншілік мәдениеттерімен байланыс нәтижесінде пайда болған. Дегенмен қазақ дәстүрі оларды өз мәдениетіне бейімдеп, ерекше мазмұн берді.
Киіз өнеріндегі негізгі өсімдік символдары мыналар:
- «өрнек» — өсімдік негізіндегі оюлардың жалпы атауы. Онда сабақтар, жапырақтар және гүлдер үздіксіз ырғақты композиция құрайды;
- қызғалдақ — қазақ даласының көктемгі гүлі. Ол жаңаруды, жастықты және қуанышты білдіреді. Мұндай өрнектер көбіне жас әйелдер мен жаңа туған балаларға арналған бұйымдарда қолданылды;
- лотос — түркі және буддалық мәдени байланыстар арқылы келген символ. Ол тазалық пен рухани кемелдікті білдіреді;
- жемісті бұтақ — молшылық пен берекенің белгісі. Бұл бейне көбіне үйлену немесе бала дүниеге келуіне арналған бұйымдарда қолданылды;
- шөп бейнесі — ою шеттерінде кездесетін тісті өрнектер. Олар кеңістіктің шекарасын білдіріп, қорғаныш қызметін атқарды.
Өсімдік өрнектері көбіне ырғақты қайталау принципімен жасалды. Бір мотив бірнеше рет қайталанып, қозғалыс пен өмірдің үздіксіздігін білдірді. Бұл табиғат циклдарының — маусымдардың ауысуы мен өмірдің жалғасуын көрсететін белгі болды.
Қорғаныш және тұмарлық таңбалар
Қазақ дәстүрінде киіз бұйымдар тек тұрмыстық зат емес, сонымен қатар қорғаныш қызметін атқарды. Көптеген өрнектер адамдарды, малды және үйді жамандықтан қорғауға арналған.
Қазақ мәдениетінде қорғаныш белгісі «тұмар» деп аталады. Бұл сөз нақты амулетті де, сондай-ақ қорғаныш мағынасы бар өрнек элементін де білдіреді. Тұмардың үшбұрышты пішіні киіз өрнектерінде жиі қолданылған.
Қорғаныш таңбалар бірнеше негізгі топқа бөлінеді:
- Күн және от белгілері. От көшпелі өмірде үйдің басты қорғаушысы ретінде қабылданды. Сондықтан күн сәулесі тәрізді өрнектер мен крест тәрізді белгілер киіз бұйымдардың ортасына орналастырылды.
- «Торсық» түйіні тәрізді өрнектер. Мұндай тұйық өрнектер отбасы бірлігінің және ажырамас байланыстың символы болды. Олар көбіне жас жұбайларға арналған бұйымдарда кездеседі.
- Қос элементтер және «жіп» мотиві. Екі өрнектің тоғысуы қарама-қарсылықтардың бірлігін білдіреді: ер мен әйел, күн мен түн, өмір мен өлім. Мұндай өрнектер жаңа отбасының үйлесімін білдіретін белгі ретінде қабылданды.
- Өрнек шекарасы. Киіз бұйымдардың шеттері ерекше маңызды саналды. Мұнда қорғаныш белгілер шоғырланып, символдық тосқауыл қалыптастырды.
- Ру таңбалары — «таңба». Әрбір қазақ руының өз белгісі болған. Бұл таңбалар кейде киіз өрнектеріне енгізіліп, бұйымның иесінің қай рудан екенін көрсететін белгі ретінде қолданылды.
Қорғаныш өрнектері шеберлер үшін икемді әрі тірі жүйе болды. Әрбір бұйымның мақсатына қарай олар әртүрлі белгілерді біріктіріп, ерекше композициялар жасай алды.
Қазақтың киіз өнері — жай ғана этнографиялық мұра емес, әлем туралы терең білім жүйесі. Әрбір өрнек жүздеген жыл бұрын өмір сүрген шебердің қолынан шыққанымен, онда бүкіл бір өркениеттің тәжірибесі мен дүниетанымы сақталған. Бүгінгі Қазақстанда бұл өнерге деген қызығушылықтың қайта жандануы өткенді аңсау емес, керісінше осы мәдени мұраның мәңгілік құндылығын түсінудің белгісі. Киіз өнері бізбен әлі де сөйлесіп тұр — тек оның тілін тыңдай білуді үйрену қажет.
