Өткен дәуірлердің ұлы ойшылдарына тән ерекше қасиет бар — олардың сөздері уақыт өте келе ескірмейді, керісінше жаңа мағыналық қабаттарға ие болады. Нақты әрі көркем түрде айтылған даналық ғасырлар бойы өмір сүріп, бір тілден екінші тілге өтіп, әртүрлі дәуірлер мен мәдениеттердегі адамдардың жүрегінен орын табады. Абдурахман Жәми — XV ғасырда өмір сүрген парсы-тәжік ақыны, философ және сопылық ойшыл — дәл осындай тұлғалардың қатарынан орын алады.
Ол 1414 жылы Хорасанда дүниеге келіп, 1492 жылға дейін ұзақ ғұмыр кешті. Өз өмірінде ол поэзия, трактаттар, сопы әулиелердің өмірбаяндары және тәлімдік поэмалардан тұратын аса мол әдеби мұра қалдырды. Оның шығармаларының ішінде «Бахаристан» атты еңбегі мен «Хафт авранг» деп аталатын жеті поэмадан тұратын топтамасы ерекше орын алады. Жәми афоризмдері мен өлең жолдары Орта Азия мен Алдыңғы Азияның мәдени кеңістігінде кең таралып, парсы және тәжік тілдеріндегі мақал-мәтелдер қатарына енген. Төменде келтірілген нақыл сөздер оның шығармашылығындағы басты тақырыптарды — махаббат, білім, адамгершілік және адам жанының табиғатын — айқын көрсетеді.
Білім әрекетсіз болса, жеміссіз ағашқа ұқсайды.
Жәми өзінің еңбектерінде шынайы даналықтың әрекетсіз қалуы мүмкін емес екенін бірнеше рет атап өтеді. Ол ұстанған сопылық дәстүрде білім мен рухани тәжірибе бір-бірінен ажырамас ұғымдар саналған. Бірі екіншісінсіз мәнін жоғалтады.
Сұрақ қоймайтын адам надандықта өмірден өтеді.
Бұл сөз Жәмидің танымға деген терең құрметін көрсетеді. Сопылық педагогикада сұрақ қою әлсіздіктің белгісі емес, керісінше ақиқатты тануға бастайтын алғашқы қадам деп есептелген. Өз білмейтінін мойындауға дайын адам ғана алға жылжи алады.
Дана адам әркімнен үйренеді, ал ақымақ дана адамнан да үйренбейді.
Бұл нақыл Конфуцийдің оқу жолдары туралы әйгілі ойымен үндеседі, алайда Жәми мұнда адамның санасының ашықтығына ерекше назар аударады. Шәкіртті ұстаз емес, өмір ұсынған сабақтарды қабылдай білу қабілеті қалыптастырады.
Дана адамның тілі жүрегінің артында, ал ақымақтың жүрегі тілінің артында жүреді.
Жәми бұл ойды бірнеше шығармасында дамытады. Сөйлемес бұрын тыңдай білу, әрекет етпес бұрын ойлану — оның пікірінше, рухани кемелдіктің негізгі белгілерінің бірі.
Махаббат — от, ал ғашық — жарыққа ұмтылған көбелек.
Көбелек пен жалын бейнесі парсы сопылық поэзиясында кең таралған символдардың бірі. Жәми бұл образды ерекше терең мағынада қолданады: ол тек жердегі сезім туралы емес, жанның Құдайға ұмтылуы туралы айтады. Бұл ұмтылыс адамның өз «менінен» бас тартуымен және рухани күйреуімен қатар жүреді.
Ғашықтың жүрегінде екі сүйіктінің орны болмайды, айнада екі бейне қатар көрінбейтіні сияқты.
Бұл сопылық философиядағы бірлік идеясын білдіретін бейне. Айна — Жәми үшін сүйікті символдардың бірі. Ол адамның жүрегін бейнелейді, ал жүрек тек толық әрі шынайы бағытталған нәрсені ғана көрсете алады.
Махаббат — келіп-кететін сезім емес. Ол не бар, не ешқашан болмаған.
Жәми шынайы сезімді оның жалған көріністерінен айыруға ерекше мән берген. Оның түсінігінде махаббат — адамның болмысын түбегейлі өзгертетін күй. Ол уақытша әсер емес, өмірдің құрылымын өзгертетін рухани тәжірибе.
Махаббатты танымаған жан — жазылмаған парақ сияқты.
Жәмидің бұл метафорасы бейтарап мағынада емес. Бұл — іске аспаған мүмкіндіктің белгісі. Оның дүниетанымында махаббат адамның толық өмір сүруінің басты шарты болып саналады. Онсыз адам өз болмысының толық бейнесіне айнала алмайды.
Өзгенің күнәсіне емес, өз күнәңе қара.
Бұл ой Жәмидің көптеген еңбектерінде әртүрлі түрде қайталанады. Сопылық этикада адамгершілік жетілудің негізгі жолы — өз-өзіңді тану және өзіңмен жұмыс істеу деп есептеледі. Басқаларды айыптау емес, ішкі өзгеріс маңызды.
Адам — жалғыз қалғанда не ойлайтынының айнасы.
Бұл афоризм бүгінгі әлеуметтік маскалар мен көпшілік алдында жасалатын әрекеттер заманында ерекше өзектілікке ие. Жәми адамның шынайы бейнесі оның адамдар алдында емес, өз ар-ұятымен оңаша қалғандағы ойларында көрінеді деп санаған.
Адамдардың ең жақсысы — өзгеге пайдасы тиетін адам, ең жаманы — өзгеге зиян келтіретін адам.
Бұл қарапайым сөйлемнің артында тұтас этикалық жүйе жатыр. Жәми сыртқы діндарлық пен көріністік тақуалықты емес, адамның айналасына нақты пайда әкелуін жоғары бағалаған.
Жаман тіл қылыштан да өткір: қылыш денені жаралайды, ал сөз жанға тиеді.
Бұл ой шығыс ойшылдарының көптеген еңбектерінде кездеседі. Бірақ Жәмидің сөзінде ол ерекше салмаққа ие. Тілді әсемдік жасау құралы ретінде қолдана алатын ақын сөздің қаншалықты зиян келтіруі мүмкін екенін жақсы түсінген.
Кейін өкінетін іске уақыт жұмсама — уақыт қайта оралмайды.
Жәми бұл сөздерді адамдардың өмірі бүгінгі күнмен салыстырғанда әлдеқайда қысқа болған дәуірде жазды. Соған қарамастан, бұл ой қазіргі заманда да өз маңызын жоғалтпайды. Сопылық дәстүрде уақыттың қайтып келмейтінін түсіну мұңға батудың себебі емес, әрбір сәттің қадірін білуге шақыру болып саналады.
Тағдыр — сенің басыңнан не өткені емес, соған қалай жауап бергенің.
Бұл ой стоиктердің көзқарасымен ұқсас болғанымен, Жәми оған сопылық дүниетаным арқылы келген. Оның пікірінше, адамның еркі сыртқы жағдайларды өзгерте алуында емес, сол жағдайларға деген ішкі көзқарасында жатыр.
Өмір қысқа — оны өшпенділікке жұмсама.
Бұл қысқа сөйлем ерекше әсер қалдырады. Жәми үшін өшпенділік тек адамгершілік кемшілік емес, сонымен қатар өмір энергиясын босқа ысырап ету болып саналады. Бұл энергия махаббат пен игілікке бағытталуы тиіс.
Бүгінгі күннің қадірін білмейтін адам ертеңгі күнге лайық емес.
Бұл нақыл өмірді кейінге қалдыру әдетіне қарсы айтылғандай әсер қалдырады. Жәми үшін бүгінгі күннің қадірін білмеу — рухани соқырлықтың белгісі. Адам болашақтан сый күтумен жүріп, өзіне берілген қазіргі мүмкіндікті байқамай қалуы мүмкін.
Жәмидің нақыл сөздері бес ғасырдан астам уақыт бойы өмір сүріп келеді, және бұл — олардың шынайы құндылығының айқын дәлелі. Мәдениеттер мен тілдердің шекарасынан өте алатын ойлар қосымша дәлелді қажет етпейді. Оның афоризмдері бүгінгі күні де маңызды, себебі олар адамның ішкі әлеміне бағытталған. Қазіргі заманда назар көбіне сыртқы дүниеге ауып кеткен кезде, Жәмидің сөздері бізді адам жанының терең сұрақтарына қайта алып келеді. Жәми шығармаларын оқу — ортағасырлық Шығыстың ең терең ойшылдарының бірімен сұхбаттасумен тең. Ал мұндай сұхбат әрқашан күткеннен де бай әрі мағыналы болып шығады.
