Мазмұны
Көптеген елдердің тарихы әртүрлі халықтардың, діндердің және саяси күштердің ықпалымен қалыптасады. Мұндай үдерістер қоғамның мәдениетінде, тілінде және дәстүрлерінде терең із қалдырады. Кейде соның нәтижесінде басқа өңірлерде сирек кездесетін ерекше үйлесім пайда болады. Балқан түбегі осындай өзара ықпалдастықтың жарқын мысалдарының бірі болып саналады. Соның ішінде Босния мен Герцеговинада бірнеше мәдени қабаттар бір-бірімен астасып, күрделі әрі көпқырлы ұлттық болмысты қалыптастырған.
Географиялық орналасудың әсері
Елдің географиялық орналасуы оның мәдени бейнесінің қалыптасуына тікелей ықпал етті. Бұл аумақ Шығыс пен Батысты байланыстыратын маңызды өткелдердің торабында орналасқан.
Осындай ерекшелік аймақты әртүрлі халықтар мен өркениеттер үшін маңызды байланыс нүктесіне айналдырды.
- сауда жолдарының қиылысы. Бұл аумақ арқылы Еуропа мен Шығысты байланыстыратын ірі бағыттар өткен. Саудагерлер тек тауар ғана емес, сонымен қатар идеялар, салт-дәстүрлер және дүниетаным элементтерін алып келген. Мұндай байланыстар мәдени алмасудың қарқынды дамуына ықпал етті. Уақыт өте келе бұл ықпалдар күнделікті өмірге терең сіңіп кетті;
- көрші аймақтардың ықпалы. Әртүрлі елдерге жақын орналасу мәдени алуандықты күшейтті. Халықтар бір-бірінен тағам дайындау тәсілдерін, киім үлгілерін және тұрмыстық әдеттерді қабылдады. Бұл өзара ықпалдастық аралас мәдени ортаның қалыптасуына әкелді. Соның нәтижесінде ерекше ұлттық сипат пайда болды;
- табиғи жағдайлардың әртүрлілігі. Таулы аймақтар, жазық жерлер және өзен аңғарлары кейбір қауымдардың оқшау өмір сүруіне себеп болды. Әрбір топ өзіне тән дәстүрлерді дамытты. Кейін олар бір-бірімен байланысқа түсе бастады. Бұл өз кезегінде мәдени әртүрлілікті одан әрі арттырды.
Осы факторлар географияның мәдени құрылымның негізін қалағанын айқын көрсетеді. Ол тарихи дамудың бағытын айқындап берді.
Тарихи жаулап алулар және империялардың ықпалы
Ғасырлар бойы бұл аумақ әртүрлі мемлекеттердің билігінде болды. Әрбір кезең қоғамның құрылымына және мәдениетіне өзіндік өзгерістер енгізді.
Осындай тарихи қабаттардың бірінің үстіне бірі жиналуы күрделі мәдени ортаның қалыптасуына әкелді.
- Осман ықпалы. Осман империясы бұл аймаққа ислам дінін және шығыстық сәулет дәстүрлерін әкелді. Қалаларда мешіттер, моншалар және базарлар салына бастады. Бұл өзгерістер елді мекендердің сыртқы келбетін айтарлықтай өзгертті. Мұндай элементтер қазіргі күнге дейін сақталып, мәдени мұра ретінде бағаланады.
- Австро-Венгрия кезеңі. Кейінірек бұл аумақ еуропалық ықпалға түсті. Батыс стиліндегі ғимараттар тұрғызылып, жаңа басқару жүйелері енгізілді. Білім беру саласы да өзгеріске ұшырады. Бұл үдерістер қоғамның еуропалық бағытта дамуына ықпал етті.
- Ортағасырлық жергілікті дәстүрлер. Империялық кезеңдерге дейін бұл жерде славян халықтарының өзіндік әдет-ғұрыптары мен наным-сенімдері болған. Олар толық жойылмай, жаңа ықпалдармен үйлесіп отырды. Осындай қабаттасу мәдени синтездің қалыптасуына себеп болды. Нәтижесінде көпқырлы дәстүрлік жүйе пайда болды.
Бұл тарихи кезеңдер әртүрлі ықпалдардың бір кеңістікте қатар өмір сүргенін көрсетеді. Соның нәтижесінде мәдениеттердің ерекше үйлесімі қалыптасты.
Діни алуандық
Бұл елдегі мәдени араласудың басты себептерінің бірі — бірнеше діни бағыттардың қатар дамуы. Олар бір аумақта өмір сүріп, халықтың өмір салтына және дүниетанымына әсер етеді.
Төменде негізгі діни ықпалдардың ерекшеліктері көрсетілген.
- ислам. Бұл дін осман билігі кезінде кең таралды. Оның ықпалы сәулет өнерінде, тұрмыстық әдеттерде және мерекелік дәстүрлерде айқын көрінеді. Көптеген мәдени элементтер осы діни негізбен байланысты. Бұл қоғамның бір бөлігінің өмір салтын айқындайды;
- православие. Бұл бағыт шығыс славян дәстүрлерімен тығыз байланысты. Оның ықпалы діни рәсімдерде, отбасылық құндылықтарда және қоғамдық өмірде көрінеді. Шіркеулер мәдени және рухани орталық қызметін атқарады. Бұл тарихи сабақтастықты сақтауға көмектеседі;
- католицизм. Батыс христиан дәстүрі еуропалық мәдени элементтерді енгізді. Бұл мерекелерде, сәулетте және қоғамдық өмірде байқалады. Мұндай ықпал жалпы мәдени көріністі толықтырады. Соның нәтижесінде көпконфессиялы қоғам қалыптасады.
Бұл діни алуандық елдің бірегей сипатын қалыптастырады. Ол мәдени өзара ықпалдастықтың күрделі жүйесін құрайды.
Тілдік ерекшеліктер
Тіл де мәдени ықпалдардың араласуын көрсететін маңызды құрал болып табылады. Ол әртүрлі халықтардың және тарихи кезеңдердің әсерімен қалыптасқан.
Лингвистикалық жағдай мәдени өзара әрекеттестіктің айқын көрінісі болып саналады.
- ортақ тілдік негіз. Ел тұрғындары құрылымы жағынан ұқсас тілдерді пайдаланады. Бұл өзара түсінісуді жеңілдетеді. Айырмашылықтар болғанымен, адамдар бір-бірін түсіне алады. Мұндай жағдай қоғамның бірлігін сақтауға ықпал етеді;
- кірме сөздердің ықпалы. Тіл құрамында түрік, неміс және басқа да тілдерден енген сөздер кездеседі. Олар әртүрлі тарихи кезеңдерде пайда болған. Бұл мәдени байланыстардың дәлелі болып табылады. Мұндай элементтер тілдің байлығын арттырады;
- қолданудағы айырмашылықтар. Ұқсастықтарға қарамастан, әртүрлі топтар арасында сөз қолдану мен айтылымда ерекшеліктер бар. Бұл айырмашылықтар этникалық ерекшеліктермен байланысты. Олар мәдени алуандықты көрсетеді. Нәтижесінде тіл ұлттық бірегейліктің белгісіне айналады.
Бұл тілдік ерекшеліктер мәдени процестердің күрделілігін айқын көрсетеді. Олар қоғамды біріктіреді және даралайды.
Тұрмыс пен дәстүрлер
Күнделікті өмір мәдени ықпалдардың араласуын анық көрсетеді. Бұл тағамдарда, мерекелерде және өмір салтында байқалады.
Төмендегі мысалдар бұл құбылыстың қалай көрінетінін түсіндіреді.
- Ас мәзірі. Жергілікті тағамдарда шығыс және еуропалық дәстүрлер үйлеседі. Дәмдеуіштері мол ет тағамдары мен батыстық үлгідегі нан өнімдері қатар кездеседі. Бұл гастрономиялық әртүрлілік ерекше ұлттық асхананы қалыптастырады. Халық оны өз мәдениетінің ажырамас бөлігі ретінде қабылдайды.
- Мерекелер. Елде діни және зайырлы мерекелер қатар атап өтіледі. Олар әртүрлі мәдени дәстүрлерді көрсетеді. Мұндай әртүрлілік күнтізбені мазмұнды етеді. Адамдар әртүрлі іс-шараларға қатысу арқылы мәдени байланыстарды нығайтады.
- Киім мен әдет-ғұрыптар. Дәстүрлі киімдерде әртүрлі мәдени элементтер байқалады. Бұл өрнектерде, материалдарда және сәндік бөлшектерде көрінеді. Әдет-ғұрыптар да әртүрлі ықпалдардың нәтижесінде қалыптасқан. Соның арқасында мәдени алуандық күнделікті өмірде көрініс табады.
Бұл мысалдар мәдениеттің тек тарихта ғана емес, күнделікті өмірде де көрінетінін дәлелдейді. Ол адамдардың әдеттері мен дәстүрлері арқылы қалыптасады.
Қазіргі кездегі маңызы
Бүгінде мәдени әртүрлілік елдің ұлттық болмысының маңызды бөлігі болып қала береді. Ол қоғамның дамуына және болашаққа көзқарасына әсер етеді.
Көпшілік бұл құбылысты қиындық емес, мүмкіндік ретінде қарастырады.
- туризмнің дамуы. Әртүрлі мәдени элементтердің үйлесуі шетелдік туристерді қызықтырады. Олар ерекше мәдени ортаны көруге ұмтылады. Бұл экономиканың дамуына ықпал етеді. Туризм маңызды салаға айналады;
- төзімділіктің қалыптасуы. Адамдар айырмашылықтарды қабылдауға және құрметтеуге үйренеді. Бұл өзара түсіністікті нығайтады. Мұндай тәжірибе қазіргі әлемде өте маңызды. Ол қоғамдағы үйлесімділікті арттырады;
- мәдени дамудың жаңа бағыттары. Әртүрлі дәстүрлердің бірігуі жаңа өнер түрлерін қалыптастырады. Музыка, әдебиет және сәулет жаңа сипатқа ие болады. Бұл мәдениетті серпінді етеді. Соның нәтижесінде ол үздіксіз дамиды.
Бұл факторлар мәдени араласудың оң әсерін көрсетеді. Ол қоғамға жаңа мүмкіндіктер береді.
Босния мен Герцеговинадағы мәдени әртүрлілік географияның, тарихтың және діни ықпалдардың нәтижесінде қалыптасты. Ол тілде, дәстүрлерде және күнделікті өмірде анық көрінеді. Мұндай үйлесім елді ерекше әрі көпқырлы етеді. Қиындықтарға қарамастан, бұл алуандық өзара түсіністікке негіз болады. Дәл осы ерекшелік қоғамның мәдени құндылығын айқындайды және оның болашағына ықпал етеді.
