Мазмұны
Қоғамдағы мінез-құлық нормалары халықтың тарихына, өмір салтына және дәстүрлеріне байланысты қалыптасады. Әртүрлі өңірлерде әдеп ережелері бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін. Бір елде қалыпты саналатын әрекет басқа жерде өзгеше қабылдануы ықтимал. Көшпелі мәдениетке негізделген қоғам мен еуропалық қалалық орта арасындағы айырмашылықтар әсіресе анық көрінеді. Сондықтан қазақ этикеті мен еуропалық әдепті салыстыру арқылы мәдени құндылықтар мен дүниетаным ерекшеліктерін тереңірек түсінуге болады.
Қонаққа деген көзқарас
Қонақжайлық қазақ мәдениетінің негізгі белгілерінің бірі болып саналады. Бұл қасиет тарихи тұрғыдан қалыптасып, әлеуметтік норманың ажырамас бөлігіне айналған.
Еуропалық қоғамда да қонақты құрметтеу бар, бірақ қабылдау тәсілдері өзгеше.
- шексіз қонақжайлық. Қазақ дәстүрінде келген адам ерекше мәртебеге ие болады. Үй иесі оны құрметпен қарсы алып, барынша жағдай жасауға тырысады. Тіпті бейтаныс жан да жылы қабылдауға ие бола алады. Мұндай көзқарас ашықтық пен кеңпейілділікті көрсетеді;
- жоспарланған кездесулер. Еуропалық мәдениетте қонаққа бару көбіне алдын ала келісіммен жүзеге асады. Күтпеген келу әрдайым қолайлы деп есептелмейді. Үй иелері уақытты жоспарлайды және жеке кеңістікті сақтауға мән береді. Бұл тәртіпке негізделген көзқарасты білдіреді;
- дастарқанның молдығы. Қазақ отбасында қонаққа мол тағам ұсынылады. Бұл құрмет пен ықыластың белгісі болып саналады. Еуропада тамақ мөлшерінен гөрі кездесу мәніне көбірек көңіл бөлінеді. Мұндай айырмашылық мәдени ерекшелікті көрсетеді;
- үй иесінің рөлі. Қазақ дәстүрінде үй иесі қонақтың жай-күйін үнемі бақылап отырады. Ол оның өзін жайлы сезінуіне жауапты болады. Еуропалық ортада келген адам еркінірек әрекет етеді. Бұл екі жақтың қарым-қатынасына әсер етеді.
Бұл ерекшеліктер қонаққа деген көзқарастың әртүрлі екенін көрсетеді. Бірінде кеңпейілділік басым болса, екіншісінде шекараларға мән беріледі.
Қарым-қатынас және құрмет көрсету
Сөйлеу мәнері қоғамдағы қарым-қатынастың негізін көрсетеді. Бұл салада айырмашылықтар айқын байқалады.
Төменде осы ерекшеліктерді нақтырақ қарастыруға болады.
- Үлкенге құрмет. Қазақ қоғамында жас ерекшелігі маңызды орын алады. Үлкен адамдарға ерекше құрмет көрсетіледі. Бұл сөйлеу мәнерінде және мінез-құлықта байқалады. Мұндай дәстүр отбасылық байланыстарды нығайтады.
- Қарым-қатынаста теңдік. Еуропалық ортада адамдар арасындағы теңдікке басымдық беріледі. Қарым-қатынас еркін және ашық түрде жүреді. Жас айырмашылығы әрдайым шешуші рөл атқармайды. Бұл демократиялық құндылықтарды көрсетеді.
- Сөйлеу формалары. Қазақ тілінде құрмет білдіретін арнайы сөздер мен формалар қолданылады. Олар адамның мәртебесін айқындайды. Еуропалық тілдерде әмбебап формалар жиі пайдаланылады. Бұл қарым-қатынасты жеңілдетеді.
Бұл айырмашылықтар мәдениеттің қарым-қатынас стиліне әсерін көрсетеді. Олар адамдар арасындағы байланыс тәсілін анықтайды.
Отбасылық дәстүрлер
Отбасы екі мәдениетте де маңызды орын алады, бірақ оның құрылымы мен рөлі әртүрлі болуы мүмкін.
Бұл айырмашылықтар күнделікті өмірге әсер етеді.
- ұжымдық көзқарас. Қазақ қоғамында отбасы біртұтас жүйе ретінде қарастырылады. Шешімдер жиі бірге қабылданады. Бұл жауапкершілікті арттырады. Мұндай тәсіл жақын байланыстарды нығайтады;
- жеке еркіндік. Еуропалық қоғамда әр адамға жеке таңдау еркіндігі беріледі. Отбасы мүшелері дербес шешім қабылдай алады. Бұл өмір салтына әсер етеді. Мұндай көзқарас қазіргі заман талабына сай келеді;
- үлкендердің ықпалы. Қазақ отбасында үлкендердің пікірі маңызды саналады. Олар бағыт беріп, кеңес береді. Еуропада бұл әсер әлсіз болуы мүмкін. Бұл қарым-қатынасқа өзгеше сипат береді;
- дәстүрлі рөлдер. Қазақ қоғамында белгілі бір міндеттер сақталады. Олар жас пен мәртебеге байланысты бөлінеді. Еуропада мұндай шектеулер аз. Бұл әлеуметтік өзгерістердің нәтижесі.
Бұл ерекшеліктер отбасылық құрылымның айырмашылығын көрсетеді. Олар адамдардың мінез-құлқына әсер етеді.
Дастарқандағы тәртіп
Ас ішу мәдениеті де әртүрлі халықтарда өзіндік ерекшелікке ие. Бұл әдеп нормалары арқылы көрінеді.
Төменде негізгі айырмашылықтар көрсетілген.
- ортақтық. Қазақ дастарқаны адамдарды біріктіретін орын ретінде қарастырылады. Барлығы бірге отырып, тамақты бөліседі. Бұл бірлік сезімін күшейтеді. Мұндай орта ерекше жылылық тудырады;
- тәртіп пен құрылым. Еуропалық мәдениетте дастарқан ережелері нақты белгіленген. Құралдарды қолдану тәртібі бар. Бұл рәсімділікке негізделген. Мұндай тәсіл тәртіпті көрсетеді;
- тағамға құрмет. Қазақ дәстүрінде ас ерекше қадірленеді. Оны ысырап ету дұрыс емес деп есептеледі. Бұл тарихи тәжірибемен байланысты. Еуропада бұл көзқарас бейтараптау болуы мүмкін;
- әңгімелесу рөлі. Қазақ дастарқанында әңгіме маңызды орын алады. Ол тамақпен қатар жүреді. Еуропалық ортада қарым-қатынас біршама ұстамды болуы мүмкін. Бұл атмосфераға әсер етеді.
Бұл айырмашылықтар тамақ ішу мәдениетінің ерекшеліктерін көрсетеді. Олар қоғамның құндылықтарын бейнелейді.
Жеке кеңістікке көзқарас
Жеке шекара мәселесі әр мәдениетте әртүрлі қабылданады. Бұл адамдардың өзара әрекетіне әсер етеді.
Төмендегі тармақтар осы айырмашылықтарды түсіндіреді.
- Ашықтық. Қазақ қоғамында адамдар бір-біріне жақын болуға бейім. Олар оңай сөйлесіп, байланыс орнатады. Бұл жақындық сезімін қалыптастырады. Мұндай тәсіл қонақжайлықпен байланысты.
- Жеке шекаралар. Еуропалық мәдениетте жеке кеңістікке ерекше мән беріледі. Адамдар арақашықтық сақтауға тырысады. Бұл қарым-қатынас стиліне әсер етеді. Мұндай көзқарас қалыпты деп есептеледі.
- Эмоцияларды білдіру. Қазақ қоғамында сезімдер ашық көрінуі мүмкін. Адамдар эмоциясын еркін білдіреді. Еуропада бұл көбіне ұстамды түрде жүреді. Бұл мәдени айырмашылықты айқындайды.
Бұл ерекшеліктер адамдардың өзара әрекетіне әсер етеді. Олар мінез-құлық нормаларын анықтайды.
Қазіргі өзгерістер
Жаһандану дәуірінде мәдени нормалар өзгеріске ұшырап отыр. Әртүрлі қоғамдар бір-біріне ықпал етеді.
Соған қарамастан негізгі айырмашылықтар сақталады.
- ақпараттық ықпал. Қазіргі технологиялар жаңа мінез-құлық үлгілерін таратады. Адамдар басқа мәдениеттерден үйренеді. Бұл дәстүрлердің өзгеруіне әкеледі. Мұндай процесс үздіксіз жүреді;
- мәдени араласу. Ірі қалаларда әртүрлі дәстүрлер бірігеді. Адамдар халықаралық ортаға бейімделеді. Бұл жаңа қарым-қатынас формаларын тудырады. Олар мәдениеттерді жақындастырады;
- дәстүрді сақтау. Өзгерістерге қарамастан, халық өз құндылықтарын сақтауға тырысады. Бұл мерекелер мен салттарда көрінеді. Мұндай тепе-теңдік маңызды. Ол мәдениеттің тұрақтылығын қамтамасыз етеді;
- икемділік. Қазіргі адам әртүрлі ортаға бейімделе алады. Ол мәдени ерекшеліктерді ескереді. Бұл түсініспеушіліктерді азайтады. Мұндай қабілет маңызды болып отыр.
Бұл факторлар мәдениеттің үнемі өзгеріп отыратынын көрсетеді. Ол уақытқа сай дамиды.
Қазақ және еуропалық әдеп әртүрлі тарихи және әлеуметтік жағдайлардың нәтижесі болып табылады. Бірі ұжымдық құндылықтарға негізделсе, екіншісі жеке еркіндікке бағытталған. Бұл айырмашылықтар әр мәдениеттің ерекшелігін көрсетеді. Қазіргі әлемде бұл нормалар бір-біріне ықпал етіп, жақындай түсуде. Өзара түсіністік пен құрмет адамдар арасындағы байланысты нығайтудың негізгі шарты болып қала береді.
