Мазмұны
Дәстүрлі ауылдық қоғамда тәртіп жазылған заңдармен емес, ғасырлар бойы қалыптасқан әдеп нормаларымен реттелді. Мұндай қағидалар ұрпақтан ұрпаққа беріліп, өмірлік тәжірибеге сүйенді. Осындай жүйеде жасы үлкен адамдардың орны айрықша болды. Олардың сөзі тек жасына байланысты емес, бастан өткерген жолы мен жинаған даналығына қарай бағаланды. Сол себепті ауылда ақсақалдар рухани тірек әрі бағыт-бағдар беруші ретінде қабылданды.
Өмірлік тәжірибе сенімнің негізі ретінде
Ауылдағы үлкендер ұзақ ғұмырында түрлі сынақтан өтті. Олар қиын кезеңдерді көріп, маңызды шешімдер қабылдап, әулет пен қауым алдындағы жауапкершілікті арқалады. Осындай тәжірибе дүниені тереңірек түсінуге мүмкіндік берді.
Жастар күнделікті тұрмыста да, күрделі мәселелерде де ақыл сұрады. Мұндай қарым-қатынас буындар арасындағы байланысты нығайтты. Уақыт өте келе үлкендердің пікіріне сену табиғи құбылысқа айналды.
Дәстүр мен әдет-ғұрыпты сақтаушылар
Ауыл өмірі жазылмаған ережелерге сүйеніп дамыды. Сол қағидалардың мәнін білетін де, оны ұстанатын да көбіне жасы үлкендер еді. Олар салт-дәстүрдің сақталуына жауапты болды.
- ата-текке қатысты білім қоғамның бірлігін күшейтті;
- ғұрыптарды білу ұрпақ сабақтастығын қамтамасыз етті;
- ауызша әңгімелер арқылы тарих пен құндылықтар жеткізілді.
Бұл элементтердің әрқайсысы мәдени тұрақтылықты бекітті. Ақсақалдар өткенді жай баяндап қана қоймай, оның маңызын түсіндірді. Соның арқасында дәстүр өміршең сипат алды.
Моральдық бедел және әділдік
Ауылда туындаған дау-дамайды шешуде ақсақалдарға жиі жүгінді. Олардың шешімі беделге және адалдыққа негізделді. Мұндай ұстаным ашық жанжалдың алдын алуға көмектесті.
- Шешімдер барлық тараптың жағдайын ескере отырып қабылданды. Бұл түсіністікке жол ашты.
- Баға беру адамгершілік өлшемдерге сүйенді. Материалдық пайда басты орынға шықпады.
- Айтылған сөзге жауапкершілік сенімді арттырды. Қателік болса, мойындау қалыпты саналды.
Осындай тәжірибе қоғамдағы келісімді күшейтті. Әркім әділ пікір еститініне сенді. Сондықтан үлкендердің рөлі ерекше маңызға ие болды.
Ұрпақтар байланысы және тәрбиелік қызмет
Ақсақалдар балалар мен жастардың тәрбиесіне белсенді араласты. Өмірден алынған мысалдар мен жеке мінез-құлық арқылы олар маңызды сабақ берді. Мұндай тәсіл әсерлі әрі түсінікті болды.
- жеке оқиғалар әрекеттің салдарын ұғындырды;
- ақыл-кеңес еңбекке құрмет қалыптастырды;
- мінез-құлық үлгісі бағыт-бағдар көрсетті.
Тәрбие үдерісі қатаң насихатсыз өтті. Құндылықтар күнделікті әңгіме арқылы сіңді. Бұл жауапкершілік пен ішкі тәртіпті қалыптастырды.
Ауылдың әлеуметтік тұрақтылығы
Ауыл бір-бірімен тығыз байланысқан қауым болды. Осындай ортада тепе-теңдікті сақтау маңызды еді. Ақсақалдар тұрақтандырушы күш ретінде танылды.
Олардың болуы адамдарға сенім мен тыныштық сыйлады. Қиын сәттерде тірек бар екені сезілді. Нәтижесінде әлеуметтік байланыстар берік қалды.
Ауылдағы ақсақалдардың беделі өздігінен қалыптасқан жоқ. Ол өмірлік тәжірибе, дәстүрді білу және адамгершілік ұстаным арқылы орнықты. Үлкендер өткен мен бүгінді жалғап, қоғамдағы үйлесімді сақтауға көмектесті. Сондықтан жасы үлкендерге құрмет көрсету формальды әдет емес, табиғи қажеттілік ретінде қабылданды.
