Мазмұны
Дәстүрлі дүниетанымда уақыт тек күнтізбелік өлшем емес, табиғат пен тіршіліктің өзара байланысын көрсететін ұғым ретінде қабылданған. Әр мезгілдің өзіне тән мәні болып, ол шаруашылыққа, қоғамдық өмірге және рухани түсініктерге әсер еткен. Қазақтар үшін көктем жай ғана маусым ауысуы емес, жаңару мен үміттің басталуы саналған. Сол кезеңнің ішінде наурыз айы айрықша маңызға ие болды. Бұл уақыт өткен мен келешектің арасын жалғаған белес ретінде қабылданды.
Табиғаттың жаңаруымен тығыз байланыс
Наурыз айы ұзақ қыстан кейін даланың қайта тірілуімен сәйкес келді. Қардың еруі, жердің бусанып, алғашқы көктің көрінуі ерекше назар аудартқан. Мұндай өзгерістер көшпелі өмір салтына тікелей ықпал етті.
Табиғаттағы қозғалыс адамдардың көңіл күйіне де әсер етті. Қиын кезеңнің артта қалуы жаңа үміт тудырды. Сондықтан бұл уақыт жақсылықтың белгісі ретінде қабылданды.
Наурыз мейрамы және жаңа жылдың басталуы
Наурыз айының ерекше саналуына басты себептердің бірі – Наурыз мейрамы. Бұл күн жылдық айналымның жаңа кезеңін білдірді. Ол табиғи тепе-теңдікпен, қоғамдағы үйлесіммен және рухани тазалықпен байланыстырылды.
- көктемгі күн мен түннің теңелуі әлемдік үйлесімді бейнеледі;
- үй-жайды ретке келтіру өткен ауыртпалықтан арылуды білдірді;
- ортақ дастарқан адамдар арасындағы жақындықты нығайтты.
Әрбір салттың өз мағынасы болды. Бұл дәстүрлер ренішті ұмытып, татуласуға үндеді. Соның нәтижесінде жаңа жылға таза көңілмен қадам басу маңызды саналды.
Уақыт туралы дәстүрлі түсінік
Қазақ дүниетанымында уақыт сызықтық емес, айналымды сипатта қабылданған. Жыл шеңбер ретінде елестетіліп, оның бастауы көктеммен байланыстырылды. Осы шеңберде наурыз айы негізгі тірек нүкте болды.
- Көктем шаруашылықтың жаңа кезеңін ашты. Бұл мал бағу мен қоныс таңдауға әсер етті.
- Ауа райының құбылмалығы сынақ ретінде қабылданды. Оған бейімделу өмірлік тәжірибенің белгісі саналды.
- Жыл басы жауапкершілікпен байланыстырылды. Әрбір шешім болашаққа әсер етеді деп есептелді.
Осындай көзқарас наурызды терең ойлану кезеңіне айналдырды. Бұл мезет жоспар құрып, ниетті түзетуге арналды.
Қоғамдық қарым-қатынастағы орны
Наурыз айы әлеуметтік өмірде де маңызды рөл атқарды. Қыстан кейін адамдардың араласуы жиілей түсті. Ауыл ішінде өзара байланыстар қайта жанданды.
- татуласу береке бастауы деп есептелді;
- мұқтажға қол ұшын беру парыз саналды;
- үлкендерге құрмет көрсету дәстүрдің өзегіне айналды.
Мұндай әрекеттер қауымның бірлігін күшейтті. Ай тек табиғи емес, әлеуметтік жаңарудың уақыты болды. Осы себепті оның мәртебесі жоғары бағаланды.
Тазалық пен үміттің нышаны
Көктеммен бірге ішкі тазару ұғымы да қатар жүрді. Наурыз айы жан мен ойды жаңартуға мүмкіндік беретін кезең ретінде түсінілді. Бұл ұғым тұрмыстық және рухани деңгейде көрініс тапты.
Адамдар қарыздан, өкпеден және ауыр ойдан арылуға тырысты. Осындай ниет болашаққа сеніммен қарауға жол ашты. Үміт пен игілікке сену негізгі көңіл күйге айналды.
Күнделікті тұрмыстағы практикалық маңызы
Наурыз айының ерекшелігі тек символикамен шектелмеді. Ол нақты өмірлік шешімдерге әсер етті. Көктемгі алғашқы қадамдар жыл бойғы тұрмысқа бағыт берді.
- Көшіп-қонуға дайындық осы кезеңде басталды. Мұқият есеп қажет болды.
- Малға күтім күшейтілді. Бұл отбасының әл-ауқатына тікелей әсер етті.
- Алдағы жұмыстарды жоспарлау күшті дұрыс бөлуге көмектесті. Қателік ұзақ салдарға әкелуі мүмкін еді.
Осылайша наурыз айы нақты тіршілік тірегіне айналды. Ол өмірдің тұрақтылығы мен жалғастығын қамтамасыз етті.
Қазақтардың наурыз айына ерекше мән беруі табиғатпен үйлесімнен, дәстүрлі түсініктен және өмірлік тәжірибеден туындады. Бұл уақыт жаңа бастамамен, жауапкершілікпен және үмітпен ұштасып отырды. Салт-дәстүр мен күнделікті іс арқылы оның мағынасы нығая түсті. Сондықтан наурыз айы он екі айдың бірі емес, жаңарудың бастау нүктесі ретінде қабылданды.
