Шығыстың ұлы ақындары мен ойшылдары адамзатқа сымбатты сөздік формаға бүркелген даналықтың баға жетпес мұрасын қалдырды. Олардың афоризмдері ғасырлар бойы өмір сүріп, адамдарға өздерін және қоршаған әлемді түсінуге көмектесуде. XV ғасырдағы көрнекті түркі ақыны және мемлекет қайраткері Әлішер Нәуои әлем әдебиетінің классикасына айналған шығармалар жасады. Махаббат, әділеттілік, білім және адами қадір-қасиет туралы оның сөздері бүгінде де өзекті. Сөз шеберінің ең жарқын айтқан сөздерімен танысайық.
Білім — ақылдың шамы, ал надандық — жанның қараңғылығы.
Нәуои білім беру мен ағартушылыққа үлкен мән берді. Ол дәл білімнің адамды жануардан ажыратып, кемелділікке жол ашатынын санады. Ақынның өзі өз дәуірінің ең білімді адамы болып, бірнеше тілді меңгеріп, ғылымдарға қолдау көрсетті.
Егер сені құрметтеуін қаласаң, алдымен өзіңді құрметте.
Адами қадір-қасиет туралы бұл айтылған сөз таңғаларлықтай қазіргі заманғы естіледі. Нәуои өзін-өзі құрметтеу басқалар тарапынан құрмет алудың негізі екенін түсінді. Тек өзін бағалаған адам ғана айналадағылардан лайықты қарым-қатынасты талап ете алады.
Бейнетте көмектеспейтін дос бетіне күлімдейтін жауға ұқсас.
Ақын осы сөздерде жалған достықтың екіжүзділігін әшкерелейді. Шынайы достық әл-ауқат сәттерінде емес, қиын уақытта тексеріледі. Нәуои сыртқы әдептіліктен гөрі қарым-қатынастың шынайылығын бағалады.
Ойламай айтылған сөз нысансыз атылған оққа ұқсас.
Даналық сөздің салмақтылығын және айтылғаны үшін жауапкершілікті білдіреді. Ақын зиян келтіруі мүмкін ойланбаған сөздерден сақтандырады. Шығыс мәдениетінде сөз өнері әрқашан өте жоғары бағаланды.
Адал емес жолмен тапқан байлық елекке құйған суға ұқсас.
Нәуои әділетсіздікке және ашкөздікке қарсы шықты. Ол әділетсіз түрде алынған материалдық игіліктер бақыт әкелмейтінін және тез жоғалатынын санады. Тек адал еңбек шынайы әл-ауқат жасайды.
Сабырлылық — жұмақ бақтарының кілті, ал асығыстық — өкінішке апаратын жол.
Шығыс даналығы дәстүрлі түрде сабырлылықты маңызды қасиет ретінде дәріптейді. Ақын асығудың сирек жақсы нәтижелерге әкелетінін еске салады. Күтуді білу және дұрыс сәтте әрекет ету — жетілгендіктің белгісі.
Ақылсыз сұлулық — майсыз шамға ұқсас.
Бұл ішкі мазмұнның сыртқы тартымдылықтан басымдығы туралы айтқан сөз. Нәуои адамдағы физикалық және рухани бастамалардың үйлесімін бағалады. Сыртқы сұлулық интеллект пен адамгершіліксіз мағынасын жоғалтады.
Қызғаншақ басқаларды емес, өзін азаптайды.
Қызғанудың қиратушылық табиғаты туралы терең психологиялық бақылау. Ақын бұл кемшіліктің зардап шегуді ең алдымен оған ұшыраған адамға әкелетінін түсінді. Қызғанышты адам өз бақытсыздығын өзі жасайды.
Жомарттық адамды сүйкімді етеді, ал сараңдық — өкіршік етеді.
Нәуои жомарттықты асыл адамның басты қасиеттерінің бірі ретінде дәріптеді. Шығыс мәдениетінде қонақжайлылық және бөлісуге дайындық әрқашан жоғары бағаланды. Сараңдық қасы жеке жанның белгісі ретінде қарастырылды.
Басқаларда кемшіліктерді іздейтін адам өз ақаулықтарына көзін жұмады.
Басқаларды соттаудың орнына өзін-өзі тануға және өзі үстінде жұмыс істеуге шақыру. Ақын басқаларды сынауды өз кемелсіздігіне қарауды болдырмау тәсілі деп санады. Дана адам әлемді жақсартуды өзінен бастайды.
Әділеттілік — мемлекет гүлденуінің негізі, тирания — оның құлауының себебі.
Нәуои ақын ғана емес, сонымен қатар жоғары мемлекеттік лауазымдарды атқарды. Оның саяси даналығы тұрақтылықтың кепілі ретінде әділеттілік қағидатына негізделді. Тирания кез келген биліктің қирауына міндетті түрде әкеледі.
Кітап — ғасырлар білімін сақтайтын даналық қазынасы.
Ұлы ақын мәдениетті сақтау үшін жазба сөздің құндылығын керемет түсінді. Өзі классикаға айналған көптеген шығармалар жасады. Кітаптар өткеннің дана адамдарынан үйренуге және білімді болашақ ұрпақтарға беруге мүмкіндік береді.
Махаббат — жүректі жылытатын от, бірақ жанды да өртеп жібере алады.
Махаббат сезімінің екіжақты табиғаты осы метафорада ашылды. Нәуои махаббат туралы көптеген лирикалық шығармалар жасады. Ол бұл сезімнің қуаныш та, азап та әкелетінін түсінді.
Үнсіздік кейде көптеген сөзден дана.
Дер кезінде үндемеуді білу — терең ақыл мен әдептіліктің белгісі. Ақын сөзді бағалады, бірақ шамадан тыс сөйлегіштіктің зиянды екенін түсінді. Үнсіздік кез келген сөзден қанаттырақ жағдайлар бар.
Жақсы ат байлықтан және биліктен қымбат.
Беделділік пен намыс Нәуоидің құндылықтар жүйесінде материалдық игіліктерден жоғары. Ол жақсы аттың адамнан ұзақ өмір сүріп, оған ескерткіш қызмет ететінін санады. Байлық тозатын және оңай жоғалады.
Ашу — минуттың ақылсыздығы, өкіну — ұзақ жылдардың ауыруы.
Тыйылмаған ашудың салдары туралы ескерту. Ақын өзін-өзі бақылауға және эмоцияларды меңгеруге шақырды. Ызаға бөленіп жасалған істерді түзету мүмкін емес жағдайлар көп.
Әлішер Нәуоидің даналығы оның өлімінен кейін бес жарым ғасырдан кейін де өзектілігін сақтап отыр. Оның афоризмдері мәңгілік тақырыптарға — намысқа, достыққа, білімге, әділеттілікке, махаббатқа қатысты. Осы шындықтардың әмбебаптығы ұлы ақынның мұрасын тек түркі халықтарының ғана емес, сонымен қатар бүкіл адамзаттың қазынасы етеді. Өткеннің даналығына жүгіну қазіргі заманның сұрақтарына жауап табуға және мәдени тамырлармен байланысты сақтауға көмектеседі.
