Мазмұны
Ырымдар — адамзат мәдениетінің таңғаларлық құбылыстарының бірі: олар ғасырлар бойы өмір сүріп, ұрпақтан ұрпаққа беріліп, ғылым мен рационалды ойлау дәуірінде де өз ықпалын жоғалтпай келеді. Олардың көпшілігі күн сайын айналамызда кездесетін қарапайым заттарға байланысты, ал солардың ішінде айна ерекше орын алады. Ежелгі замандардан бері бұл зат жай ғана бейнені көрсететін бет ретінде емес, екі әлемнің арасындағы шекара, өзге өлшемге апаратын қақпа немесе жанның сақталатын орны ретінде қабылданған. Сондықтан сынған айна көптеген халықтардың мәдениетінде бақытсыздықтың ең тұрақты белгілерінің біріне айналғаны таңғаларлық емес. Айна сынғаннан кейін жеті жыл бойы сәтсіздік болады деген ырымды көпшілік біледі, бірақ оның қайдан шыққанын және қандай түсініктерге негізделгенін аз адам ойлап көреді. Бұл сұраққа жауап іздеу — тарих, психология және халық даналығы арқылы жасалатын қызықты саяхат іспетті.
Әртүрлі халықтардың мифологиясы мен сенімдеріндегі айна
Ырымның мәнін түсіну үшін алдымен әртүрлі мәдени дәстүрлерде айнаға қандай мағына берілгенін қарастыру маңызды. Көп жағдайда оған бейтарап қарамаған, керісінше бұл зат адамдарда ерекше құрмет пен сақтық сезімін тудырған.
Әртүрлі халықтардың түсінігінде айнаға байланысты бірнеше тұрақты бейне кездеседі:
- айна «екінші әлем» ретінде қабылданған — ондағы бейне шынайылықтың көшірмесі емес, оның теріс жағы, бәрі керісінше болатын және басқа заңдармен өмір сүретін кеңістік деп есептелген;
- көптеген сенімдерде адамның жаны бір сәтке денеден шығып, айнадағы бейнеге түседі деп ойлаған — сондықтан үйде адам қайтыс болғанда айналарды жауып қоятын дәстүр болған, өйткені жан айнада қалып қойып, жолын таба алмай қалады деп қорыққан;
- ежелгі гректер суда пайда болған бейнені пайдаланып болашақты болжаған, бұл тәсілді «катоптромантия» деп атаған — кейін айна да осы сәуегейлік және құпия біліммен байланыстырыла бастады;
- жапон дәстүрінде айна императорлық қасиетті үш реликвияның бірі болған және даналық пен ақиқатты бейнелеген;
- славян халықтарының сенімінде айна адамдардың бейнесін «есте сақтайтын», олардың энергетикалық ізін сақтай алатын зат ретінде қарастырылған.
Осы түсініктердің барлығын бір ортақ ой біріктіреді: айна — жай ғана тұрмыстық зат емес, көрінетін және көрінбейтін әлемдердің арасындағы тірі делдал. Сондықтан оның сынуы екі әлем арасындағы нәзік тепе-теңдіктің бұзылуы ретінде қабылданған және бұл жағдай түрлі жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін деп сенілген.
Жеті жылдық бақытсыздық туралы ырым қайдан шыққан
Бұл сенімнің тарихы бірнеше түрлі дәстүрлерге барып тіреледі, олар уақыт өте келе бір тұрақты бейнеге бірігіп кеткен. Оның шығу тегін түсіну үшін әртүрлі дәуірлердің тарихи және мәдени деректеріне жүгінуге болады.
Ырымның пайда болуы туралы төрт негізгі нұсқа бар, және олардың әрқайсысы белгілі бір дәрежеде сенімді көрінеді.
- Римдіктердің дененің жаңару теориясы. Ежелгі римдіктер адамның денесі әр жеті жыл сайын толық жаңарып отырады, сонымен бірге оның тағдыры да өзгереді деп сенген. Егер адам айнаға зиян келтірсе, ол осы табиғи циклді бұзады және келесі «жаңару» кезеңіне дейін қиындықтарға тап болады деп ойлаған. Тарихшылардың пікірінше, дәл осы түсініктен жеті саны жазаның мерзімі ретінде қалыптасқан. Қызығы, қазіргі биология да адам ағзасының жасушалары белгілі бір уақыт аралығында жаңарып отыратынын растайды, бірақ бұл мерзім әртүрлі тіндерде әрқалай болады.
- Айна жанның сақталатын орны ретінде. Еуропадағы ортағасырлық сенімдерде айнадағы бейне адамның жанының көшірмесі деп есептелген. Айна сынғанда адам өзінің рухани болмысының бір бөлігін «сындырып алады» деп түсіндірілген. Сол дәуірдің түсінігі бойынша, зақымданған жан ауруларға, бақытсыздықтарға және жаман күштердің ықпалына осал болады. Оның тұтастығы тек жеті жыл өткен соң ғана қалпына келеді деп сенген.
- Айна бағасының жоғары болуы әлеуметтік фактор ретінде. XVII–XVIII ғасырларға дейін айналар өте қымбат бұйым болған және оларды тек ауқатты адамдар ғана иелене алған. Венециялық шеберлер айна жасау технологиясын қатаң құпияда сақтаған, ал сапалы айнаның бағасы кейде шағын үйдің бағасымен теңескен. Мұндай затты сындыру отбасыға үлкен материалдық шығын әкелетін, сондықтан оның салдары бірнеше жылға созылуы әбден мүмкін еді. Осы тұрғыдан алғанда, бұл ырым адамдарды қымбат мүлікке ұқыпты қарауға шақыратын практикалық ескерту қызметін атқарған болуы мүмкін.
- Сәуегейлік пен магиялық тәжірибелермен байланыс. Айна халықтық магияда кеңінен қолданылған — оның көмегімен болашақты болжаған, түрлі жорамалдар жасаған және жасырын дүниелерді көруге тырысқан. Осындай контексте сынған айна басқа әлеммен байланыс арнасының «бұзылғанын» білдіреді деп есептелген. Бұл жағдай жаман белгі ретінде қабылданған. Әсіресе сәуегейлік кезінде айна сынса, пайда болған «жарық» арқылы дұшпандық рухтар өтіп кетуі мүмкін деген сенім болған.
Қызығы, осы төрт түрлі түсіндірменің барлығы бір ортақ ойға келіп тіреледі: сынған айна қандай да бір маңызды тәртіпті — материалдық, рухани немесе магиялық — бұзады.
Нақты қорқыныш неде: сынықтарда ма, әлде бейнеде ме
Бұл ырым көбіне екі түрлі мағынадан тұрады, бірақ олар жиі бір-бірімен араласып кетеді. Бірі айна сынғанының өзіне қатысты болса, екіншісі оның сынықтарына қарауға байланысты. Бұл айырмашылық ерекше назар аударуға тұрарлық.
Халық дәстүрі сынған айнадағы бейнеге қараудан сақтандырған және мұның бірнеше себебі болған:
- бүтін айна адамның бейнесін дұрыс көрсетеді, ал сынықтар бейнені бөліп жібереді — ал бөлшектенген бейне бөлшектенген тағдырдың немесе денсаулықтың белгісі ретінде қабылданған;
- жарық түскен немесе жарылған айнаға қарау — жарықты өз бейнеңнің бір бөлігі ретінде қабылдау дегенді білдіреді деп сенген;
- сынықтар бір мезетте адамның бірнеше бейнесін көрсетеді — сенім бойынша, әрбір бейне адамның өмірлік күшінің бір бөлігін алып кетуі мүмкін;
- сынған айнаға қараған сәтте адам бейнесі «бұзылған күйде» бекіп қалады, яғни ол сәтсіз бейнемен байланыстырылып қалады деп ойлаған.
Осылайша, бұл тыйымның мәні тек сынықтарға физикалық тұрғыдан жақындамау емес, сонымен бірге «бұзылған» бейнемен психологиялық байланыс орнатпау болып табылады. Қызығы, қазіргі психология да бұл ойды белгілі бір деңгейде растайды: адам айнадан көрген бейнесіне қарай өзін қабылдайды және оның көңіл күйі де соған байланысты өзгереді. Бұрмаланған немесе бөлшектенген бейне тіпті ырымдарға сенбейтін адамға да бейсаналық түрде жайсыздық туғызуы мүмкін.
Ырымның әсерін қалай бейтараптандыруға болады: халықтық тәсілдер
Халық даналығы тек қауіп туралы ескертіп қана қоймай, оны жоюдың жолдарын да ұсынған. Ырымның жағымсыз әсерін қалай бейтараптандыру керектігі туралы білімнің өзі де ескерту сияқты маңызды болған.
Айна сынғаннан кейін жаман белгінің әсерін азайту үшін ең кең тараған тәсілдер мыналар:
- барлық сынықтарды бірден, оларға қарамай жинап алып, қараңғы матаға орау — мұны сол түні жасаған дұрыс деп саналған;
- жиналған сынықтарды ағып жатқан суға тастау немесе үйден алыс жерге көму — сол арқылы жаман энергия «ағып кетеді» немесе «жерге сіңеді» деп сенген;
- сынықтар жатқан жерге тұз себу — көптеген дәстүрлерде тұз тазартушы күшке ие деп есептелген;
- айнаны жалғыз жинамай, үйдегілердің біреуінен көмек сұрау — ортақ әрекет ықтимал жағымсыз салдарды бірнеше адамға бөліп жібереді деп түсіндірілген;
- болған жағдайдың тек кездейсоқтық екенін дауыстап айту — оқиғаны сөзбен басқаша атау оның символдық мағынасын өзгертеді деп сенген.
Бұл әрекеттердің рационалды мәні де айқын. Сынықтарды тез әрі мұқият жинау — ең алдымен қауіпсіздік шарасы. Ұсақ шыны бөлшектері қауіпті болуы мүмкін, сондықтан оларды мүмкіндігінше жылдам жинап алу қажет.
Ырымдар адамдардың аңғал болғандықтан емес, олардың шынайы қажеттілігіне жауап бергендіктен өмір сүріп келеді. Адам кездейсоқтықтың өзінен де мағына іздеуге бейім. Сынған айна туралы ырым — тәжірибелік білімнің, мәдени жадтың және психологиялық қорғаныс қажеттілігінің бір бейнеге бірігуінің жарқын мысалы. Оның тарихын білу арқылы біз өзімізді де, бізден бұрын өмір сүрген адамдарды да жақсырақ түсінеміз. Ал егер айна сынып қалса, оған күліп қарап, сынықтарды абайлап жинап, адамның тағдыры ас үйдегі айна бетінің жағдайына емес, оның өз әрекеттеріне байланысты екенін еске түсірсе жеткілікті.
