Шаш және шаш қию туралы белгілер

Адамның денесі барлық дәуірде жай ғана физикалық қабық ретінде емес, сонымен бірге символдық мағыналардың тасымалдаушысы ретінде қабылданған. Оның әрбір бөлігіне ерекше мән беріліп, сол мәннің төңірегінде түрлі салттар, тыйымдар мен сенімдер қалыптасқан. Солардың ішінде шаш айрықша орын алған: оны өмірлік күштің мекені, ата-бабалармен байланыс және тіпті тірілер әлемі мен өзге әлем арасындағы дәнекер деп санаған. Сондықтан шаш қию, тарау және оған күтім жасау көптеген ырымдармен байланысты болып кеткен. Кейде олар бір-біріне қайшы келуі мүмкін, бірақ барлығы да адам денесінің осы бөлігіне деген ерекше құрметті көрсетеді. Әртүрлі мәдениеттерде шашқа деген көзқарас әрқалай болғанымен, барлығын біріктіретін ортақ түсінік бар: халық сенімі бойынша, шашқа немқұрайлы қарау түрлі қиындықтарға әкелуі мүмкін. Осындай сенімдерді зерттеу — адамзат дүниетанымының ең көне қабаттарының біріне үңілу деген сөз.

Шаш – күш пен тағдырдың белгісі

Адамның шашында ерекше қуат шоғырланған деген түсінік әртүрлі халықтарда кездеседі — скандинавиялық викингтерден бастап Солтүстік Американың үндіс тайпаларына дейін. Киелі кітаптағы Самсон туралы аңызда оның күші дәл Далила шашын қиғаннан кейін жоғалғаны айтылады. Бұл оқиға — шаштың жоғалуы адамның күшінен айырылумен теңестірілген көптеген мысалдардың бірі ғана.

Халықтық түсініктерде шаш пен адамның тағдыры арасындағы байланыс бірнеше тұрақты топқа бөлінеді:

• қалың әрі сау шаш — өмірлік күш пен сәттіліктің белгісі, сондықтан маңызды істердің алдында шаш қиюдан сақтанған;
• күтпеген жерден бір шоқ шаштың түсуі — аурудың немесе үлкен өзгерістердің белгісі деп есептелген, әсіресе шаш айқын себепсіз түссе;
• үйден бөтен адамның шашын табу — өмірде жаңа адамның пайда болуына, кейде бәсекелестікке әкеледі деп жорылған;
• қиылған шашты өртеп жіберу — одан құтылудың дұрыс жолы деп саналатын, өйткені шаш иесіне қарсы қолданылып кетпеуі керек деп сенген;
• қайтыс болған туыстың шашын сақтау — жақсы белгі, ол бүкіл отбасы үшін қорғаныш болады деп есептелген.

Бұл сенімдердің түп-тамыры магиялық ойлауға барып тіреледі. Мұндай түсінік бойынша, адамның бір бөлігі мен адамның өзі бөлінгеннен кейін де бір-бірімен байланысын үзбейді. Сондықтан халықтық магияда шаш әртүрлі рәсімдерде — қорғау мақсатында да, зиян келтіру үшін де қолданылған.

Қашан шаш қию керек: күндер мен уақытқа қатысты ырымдар

Шаш қиюға байланысты ең күрделі сенімдер жүйесі қолайлы уақытты таңдауға қатысты болған. Ата-бабалар аптаның күні, айдың фазасы және тіпті тәуліктің уақыты шаш қиюдың нәтижесіне тікелей әсер етеді деп сенген.

Шаш қиюға қолайлы және қолайсыз күндер туралы халықтық бақылаулар ғасырлар бойы қалыптасқан:

• дүйсенбі күні шаш қию — сәттілік пен жаңа бастамалардың белгісі, бұл күн өзгерістер үшін қолайлы деп есептелген;
• сейсенбіде шаш қию — денсаулық пен күш-қуатқа пайдалы деп саналған, әсіресе балалар мен қарттар үшін;
• сәрсенбі күні шаш қию — бейтарап күн, ерекше қуаныш та, жағымсыздық та әкелмейді деп есептелген;
• бейсенбіде шаш қию — қызметтегі жетістікке және қоғамдағы беделдің артуына әкеледі деген сенім болған;
• жұма күні шаш қию қолайсыз деп саналған, өйткені бұл күні шаш қию адамның жолын әлсіретеді деп сенген;
• сенбі — өткеннің ауыртпалығынан арылып, жаңа өмір бастауға ниеттенгендер үшін қолайлы күн деп қабылданған;
• жексенбі — ең қолайсыз күндердің бірі, бұл күні шаш қию түрлі ұсақ қиындықтарды шақыруы мүмкін деп есептелген.

Бұдан бөлек, көптеген халықтар ай күнтізбесіне де үлкен мән берген. Өсіп келе жатқан ай кезінде шаш қию шаштың тез әрі мықты өсуіне көмектеседі деп сенілген. Ал кеміп келе жатқан ай кезінде шаш қию ұштары жарылған шаштан құтылуға және шаштың ұқыпты көрінуіне көмектеседі деп есептелген. Қазіргі трихологтар ай фазалары мен шаштың өсу жылдамдығы арасындағы тікелей байланысты әлі нақты дәлелдей қойған жоқ, дегенмен бұл бағыттағы зерттеулер жалғасып келеді.

Ерекше жағдайларда шаш қию

Халықтық дәстүрде шаш қию өмірдің маңызды кезеңдерімен байланысты ерекше жағдайларда да қарастырылған. Үйлену тойы, жүктілік, аза тұту — осындай кезеңдердің әрқайсысы шашқа қатысты өзіндік ережелермен байланысты болған.

1. Жүктілік кезіндегі шаш қию. Көптеген халықтарда жүкті әйелдерге шаш қиюға қатаң тыйым салынған. Бұл әрекет баланың өмір жолын қысқартады немесе оның денсаулығын әлсіретеді деп сенген. Кейбір мәдениеттерде мұндай тыйым жүкті әйелдің күйеуіне де қатысты болған. Мұның нақты ғылыми түсіндірмесі жоқ, бірақ психологиялық тұрғыдан бұл тыйым қорғаушы рөл атқарған: әйелді өмірінің осал кезеңінде күрт өзгерістерден сақтандырған.
2. Үйлену алдында шаш қию. Күйеу жігітке үйлену рәсімінің алдында шаш қию ұсынылмаған, өйткені бұл әрекет некедегі сәттілікті «қырқып тастайды» деп сенген. Ал қалыңдық, керісінше, шашының ұштарын аздап қиюы мүмкін болған, бұл жаңа өмірге қадам басар алдында өзін «жаңарту» белгісі ретінде қабылданған. Бұл дәстүр үйлену тойының адамның өміріндегі үлкен өтпелі кезең екенін көрсетеді.
3. Аза тұту және шаш қию. Кейбір мәдениеттерде қайтыс болған адамды жоқтаудың белгісі ретінде шашты қиып тастаған. Мұндай әрекет жақын адамды еске алу үшін өз күшінің бір бөлігін құрбан ету ретінде түсіндірілген. Басқа мәдениеттерде, керісінше, аза тұту кезеңінде шашты мүлде қимай, оның еркін өсуіне мүмкіндік берген. Бұл өмірдің тоқтаусыз жалғасуын білдіретін символ ретінде қабылданған. Осы екі түрлі дәстүр қатар өмір сүріп, жоғалтуды әртүрлі түсінудің көрінісіне айналған.
4. Баланың алғашқы шашын қию. Бұл оқиғаға ерекше мән берілген. Алғаш қиылған шаш көбіне сақталып, түйінге байланып немесе отбасылық тұмарға салынған. Халық сенімі бойынша, баланың шашын алғаш қиған адам оған өзінің тағдырының бір бөлігін береді. Сондықтан мұндай адамды таңдауға өте мұқият қараған. Көптеген отбасыларда бұл дәстүр бүгінге дейін сақталған.

Шаш тарау мен күтім: шағын ырымдардың үлкен мағынасы

Шаш қиюдан бөлек, шашқа күнделікті күтім жасауға қатысты да көптеген сенімдер болған. Тарақ, айна, тәуліктің уақыты — мұның барлығы халықтық түсінік бойынша шашқа дұрыс күтім жасауда маңызды рөл атқарған.

Шаш тарауға байланысты ең кең тараған ырымдардың қатарында мыналар бар:

• ұйықтар алдында түнге қарай шаш тарау — мазасыз түстер мен алаңдаушылыққа әкеледі деп сенген, сондықтан кешкі тарауды күн батқанға дейін аяқтауға тырысқан;
• тарақты сыйға тарту — ұрысқа әкеледі деп есептелген, егер сыйлық иесі тарақтың тістеріне бірнеше тал шашын қыстырмаса;
• тарақты түсіріп алу — күтпеген қонақтың келуіне немесе жағымсыз әңгімеге әкеледі деп жорылған;
• басқа адамның шашын тарау — оның уайымы мен қиындықтарының бір бөлігін өз мойныңа алу дегенді білдіреді деп сенген, сондықтан бұл әрекет тек жақын адамдар арасында ғана қабылданған;
• бөтен адамның тарағын тауып алу — оны көтермеу керек деп есептелген, әйтпесе басқа біреудің қиындықтарын өз өміріңе «тартып аласың» деп сенген.

Бұл сенімдер сырттай қарағанда қарапайым әрі аңғал көрінуі мүмкін, бірақ олардың ішінде нақты гигиеналық мағына да бар. Мысалы, бөтен адамның тарағын пайдалануға тыйым салу медициналық тұрғыдан өте орынды, өйткені дәл осылай кейбір паразиттер мен тері аурулары таралуы мүмкін. Халық даналығы практикалық білімді көбіне ырым түрінде жеткізген, өйткені мұндай форма оны есте сақтауды және ұстануды жеңілдеткен.

Шашқа қатысты ырымдар — тек сенімдердің көрінісі ғана емес, сонымен бірге адамның денесі мен оның ішкі жағдайының ажырамас байланысын түсінудің белгісі. Әрбір тыйым мен кеңестің артында өзін қорғау, тепе-теңдікті сақтау және өмірдің болжап болмайтын жағдайларында белгілі бір тәртіп орнатуға деген ұмтылыс жатыр. Бүгінде бұл сенімдер адамдардың санасында көбіне дәстүр ретінде сақталған: оларды күлімсірей еске алады, бірақ кейде бәрібір шаш қию үшін белгілі бір күнді таңдауға тырысады. Халық дәстүрінің ең таңғаларлық қасиеті де осында — оған ешкім толық сенбесе де, ол өмір сүруін тоқтатпайды.