Мазмұны
Таяу Шығыс тұрақсыздық пен өзгерістерге толы аймақ ретінде танымал. Бұл өңірде елдің маңызы тек ішкі жағдайымен емес, географиялық орны, ресурстары және тарихи рөлі арқылы айқындалады. Қиын кезеңдерді бастан өткерген мемлекеттер де белгілі бір факторлардың арқасында ықпалын сақтап қала алады. Ирак дәл осындай елдердің қатарына жатады. Оның аймақтағы рөлі бірнеше қабаттан тұратын себептерге негізделген.
Географиялық орналасудың стратегиялық мәні
Ирактың орналасуы оны бірнеше өңірді байланыстыратын кеңістікке айналдырады. Оның аумағы арқылы Анадолы, Иран, Парсы шығанағы және араб әлемінің шығыс бөлігі түйіседі. Мұндай жағдай елді табиғи транзиттік торапқа айналдырады.
Бұл ерекшелік тек сауда үшін емес, қауіпсіздік тұрғысынан да маңызды. Адамдардың, тауарлардың және қарулы топтардың қозғалысы шекара жағдайына тікелей тәуелді. Сондықтан Ирактағы кез келген ішкі өзгеріс көршілес мемлекеттерге бірден әсер етеді.
Энергетикалық әлеует және нарықтағы ықпал
Ирактың маңызын айқындайтын басты факторлардың бірі – табиғи ресурстар. Ел мұнай қоры бойынша әлемдегі жетекші орындардың бірін алады. Осы байлық оның ондаған жыл бойы халықаралық саясатта назарда болуына себеп болып келеді.
- мұнай қоры ұзақ мерзімді экономикалық құндылық қалыптастырады;
- жаһандық энергия жүйесіне қатысу сыртқы ықпалды күшейтеді;
- өндіру мен экспорт аймақтық тұрақтылықпен тығыз байланысты.
Бұл факторлар ішкі қиындықтарға қарамастан өз күшін жоғалтпайды. Энергетика саласы келіссөздер мен ықпал ету құралы ретінде қолданылады. Сол себепті Ирак мұнай нарығына қатысты талқылаулардан тыс қала алмайды.
Аймақтық күштер арасындағы саяси орны
Ирак бірнеше ықпалды ойыншылардың мүдделері тоғысқан кеңістікте орналасқан. Оның саяси жүйесі көрші елдер мен сыртқы серіктестердің ықпалын ескеруге мәжбүр. Мұндай жағдай басқаруды күрделендірсе де, дипломатиялық маңызын арттырады.
Ел кейде қарсы тараптар арасындағы жанама байланыс алаңы ретінде көрінеді. Осындай рөл аймақтық тепе-теңдікті сақтауда маңызды. Шектеулі дербестік бұл функцияны әлсіретпейді.
Діни және мәдени өлшем
Ирактың ықпалы саясат пен экономикамен шектелмейді. Оның аумағында миллиондаған адам үшін қасиетті саналатын қалалар орналасқан. Бұл жағдай елге ислам әлемінде ерекше салмақ береді.
- Діни орталықтар жыл сайын көптеген зияратшыларды тартады. Бұл мәдени және экономикалық байланыстарды күшейтеді.
- Осы жердегі рухани көшбасшылар басқа елдердегі қоғамдық пікірге әсер етеді. Олардың ұстанымы жиі ескеріледі.
- Тарихи мұра қазіргі кезеңді Месопотамия өркениетімен байланыстырады. Мұндай тереңдік ерекше болмыс қалыптастырады.
Рухани ықпал мен тарихтың үйлесуі жұмсақ күштің әсерін күшейтеді. Бұл тетік саяси құралдар әлсірегенде де жұмыс істей береді.
Әскери-стратегиялық рөл
Ирак аумағы аймақтық қауіпсіздік тұрғысынан маңызды болып қала береді. Мұнда экстремистік топтарға қарсы күрес мәселелері бірнеше рет шешімін тапты. Ел ішіндегі жағдай көрші мемлекеттердің тұрақтылығына тікелей ықпал етеді.
Сыртқы серіктестермен әскери ынтымақтастық стратегиялық құндылықты айқындайды. Сонымен қатар ішкі күштер қақтығыстардың кеңеюіне жол бермеуге қатысады. Нәтижесінде Ирак аймақтық қауіпсіздік жүйесінің негізгі бөлігіне айналады.
Ішкі қиындықтар және маңыздың сақталуы
Экономикалық мәселелер, әлеуметтік бөлінушілік және саяси дағдарыстар Ирактың құрылымдық маңызын жоя алмайды. Географиясы, ресурстары және мәдени салмағы кез келген жағдайда әсерін жалғастыра береді. Аймақтағы бірде-бір ірі шешім бұл факторды елемей қабылданбайды.
Тұрақтандыру мен реформалау әрекеттері көршілердің тұрақты назарында. Бұл үдерістердің нәтижесі Таяу Шығыстағы күштер теңгеріміне әсер етеді. Сондықтан Иракқа деген қызығушылық бәсеңдемейді.
Ирактың негізгі ойыншы ретіндегі орны география, ресурс және рухани ықпалдың тоғысуынан қалыптасқан. Оның рөлі экономика, саясат және тарихтың түйіскен жерінде айқындалады. Тұрақсыздық жағдайында да ел аймақтық үдерістерге ықпал етуді жалғастырады. Осындай көпқырлылық оны Таяу Шығыс жүйесінің ажырамас бөлігіне айналдырады.
