Мазмұны
Кез келген халықтың қаһармандық эпосы — қоғам ең маңызды деп санаған құндылықтардың тірі жадысы: ерлік, әділдік, адалдық және өзгелер үшін өзін құрбан етуге дайындық. Осындай жырлар мен аңыздарда ұрпақтардың жинақталған тәжірибесі, олардың мінсіз адам туралы түсінігі және әлемнің құрылымы жөніндегі көзқарастары көрініс табады. Қазақ халқы да аса бай эпикалық дәстүр қалыптастырған. Бұл дәстүрде ерекше орын алатын кейіпкерлер — батырлар, олардың ерліктері ғасырлар бойы ауыздан ауызға таралып отырған. Сол батырлардың ішінде Ер Төстік бейнесі айрықша орын алады. Оның тарихы өте көне заманнан бастау алады және бірнеше нұсқада сақталған. Ер Төстік есімі «кеудесінде тостаған тәрізді белгісі бар батыр» деген мағынаны білдіреді, ал бұл атаудың өзінде оның ерекше тағдыры мен таңдалған адам екендігі туралы идея жатыр. Ер Төстік туралы жыр қазақ ауыз әдебиетінің ең белгілі әрі сүйікті шығармаларының бірі саналады, ал оның кейіпкері ұлттық ерліктің және қайсар рухтың символына айналған.
Шығу тегі және қазақ эпикалық дәстүріндегі орны
Ер Төстік туралы жыр «батырлар жыры» жанрына жатады. Бұл жанр қазақтың ауызша поэтикалық мұрасының негізін құрайды. Батырлар жыры көптеген ғасырлар бойы қалыптасып, шамамен XIV–XVIII ғасырларда ерекше дамыды. Бұл кезеңде қазақ тайпалары даладағы соғыстар мен шапқыншылықтар жағдайында өмір сүріп, өз жерін қорғау үшін үнемі күрес жүргізген.
Ер Төстік туралы жырдың ерекшелігі — оның бірнеше эпикалық дәстүрдің белгілерін біріктіруінде:
- көне мифологиялық қабат — жер асты әлеміне саяхат жасау, түрлі мақұлықтар мен рухтармен кездесу сияқты көне көшпелілердің шамандық түсініктеріне тән көріністер;
- батырлық қабат — жаулармен шайқас, күш пен ерлікті сынайтын түрлі сынақтар, бұл кейінгі қаһармандық эпостарға тән белгілер;
- ертегілік қабат — сиқырлы заттар, сөйлейтін жануарлар және ғажайып өзгерістер сияқты халық ертегілеріне жақын элементтер;
- этикалық қабат — сөзге адалдық, борышты орындау, әлсіздер мен ата-ананы қорғау сияқты адамгершілік сынақтар.
Жырдың мәтіні бүгінгі күнге бірнеше аймақтық нұсқада жеткен. Олар XIX–XX ғасырларда қазақ фольклорын жинаушылар тарапынан жазып алынған. Солардың ішінде белгілі этнограф және ағартушы Шоқан Уәлиханов ерекше орын алады. Ол дала эпосының байлығына ғылыми қауымдастықтың назарын аударған алғашқы зерттеушілердің бірі болды.
Батырдың дүниеге келуі және ерекше белгілері
Кез келген қаһармандық эпоста басты кейіпкердің ерекше шығу тегі маңызды рөл атқарады. Бұл оның тағдырының өзгеше екенін туған сәтінен бастап көрсетеді. Ер Төстік туралы аңыз да осы дәстүрлі үлгіге сәйкес келеді, бірақ оған қазақ мәдениетіне тән мазмұн береді.
Аңыз бойынша, батырдың әкесі — Ер Байбише атты жасы келген кедей адам. Ұзақ уақыт бойы оның баласы болмаған. Көшпелі мәдениетте кеш туған бала аспанның сыйы ретінде қабылданған, сонымен қатар ерекше жауапкершілік белгісі деп саналған. Ер Төстік жеті ұлдың ең кенжесі болып дүниеге келеді. Түркі және қазақ дәстүрінде жетінші ұл көбіне ерекше қабілетті және жолы болғыш адам ретінде қарастырылған.
Батырдың басты ерекшелігі — оның кеудесінде тостаған тәрізді ерекше белгі болған. Оның есімі де осы белгіге байланысты қойылған. Эпостарда мұндай дене белгілері батырдың тағдыр таңдауымен ерекшеленетінін білдіреді. Яғни кейіпкер алғашқы ерлігін жасамай тұрып-ақ тағдырдың таңдаулы адамы ретінде сипатталады. Ер Төстіктің күші бала кезінен-ақ өзгелерден ерекше болған: ол тез өсіп, жастайынан-ақ ересек жауынгерлерден бойы мен қуаты жағынан асып түседі.
Негізгі сынақтар мен ерліктер
Жырдың оқиғасы бірнеше күрделі сынақтардан тұрады. Әрбір сынақ батырдан тек күш қана емес, ақыл, төзімділік және адамгершілік қасиеттер талап етеді. Ер Төстіктің жолы — бірнеше әлем арқылы өтетін күрделі сапар.
Батырдың негізгі ерліктері мен сынақтары мынадай ретпен баяндалады:
- Айдаһармен шайқас. Жер асты әлемінің алып жыланы Айдаһар адамдар мен малды ұрлап, оларды даладағы үлкен шұңқыр арқылы төменгі әлемге алып кеткен. Ер Төстік батыл түрде сол шұңқырға арқанмен түсіп, Айдаһармен жекпе-жекке шығады. Бұл шайқаста ол тек күшін ғана емес, айласын да қолданады. Батыр айдаһардың өлімі белгілі бір құпия жерде жасырылғанын біліп, сол арқылы оны толық жеңеді.
- Жер асты әлеміндегі сапар. Төменгі әлемге түскен Ер Төстік ол жерде қалалар мен адамдар өмір сүретін ерекше әлем бар екенін көреді. Алайда ағалары оны сатып кетіп, арқанды кесіп, жер астында қалдырады. Бірақ бұл жағдай батырдың рухын сындырмайды. Ол көптеген сынақтардан өтеді, жолында дұшпандарды да, көмек көрсететін достарды да кездестіреді. Ер Төстік әрбір жағдайда батылдығы мен ақылдылығының арқасында жеңіске жетеді.
- Желмая атты сиқырлы бие. Жер асты әлемінде батыр ғажайып қасиеті бар Желмая атты атты босатады. Осыдан кейін ол Ер Төстіктің сенімді серігіне айналады. Желмая ұша алатын және иесін әлемдер арасында алып жүре алатын қасиетке ие. Бұл бейне қазақ мәдениетінде жылқының ерекше маңызын көрсетеді: жылқы тек көлік емес, батырдың рухани серігі ретінде қарастырылған.
- Тепегөзбен шайқас. Бұл бір көзді алып кейіпкер грек эпосындағы «Одиссеядағы» Полифем циклопына өте ұқсас. Ер Төстік оны көзін соқыр ету арқылы жеңеді. Мұндай ұқсастықтар әртүрлі халықтардың эпикалық дәстүрлері арасында ежелгі байланыстар болғанын көрсетеді. Ғалымдар мұны немесе ортақ мәдени мұрамен, немесе халықтардың ұлы қоныс аудару кезеңіндегі мәдени байланыстармен түсіндіреді.
- Тірілер әлеміне оралу және ағаларына әділ жаза беру. Үйіне оралған Ер Төстік өзін сатып кеткен ағаларын өлтірмейді. Ол ашуға берілмей, әділ шешім қабылдайды. Бұл батырдың адамгершілік биіктігін көрсетеді. Кек алу түсінікті әрекет болар еді, бірақ кешірім мен сабыр әлдеқайда дана шешім болып табылады.
Бұл оқиғалардың әрқайсысы жеке мағынаға ие. Сонымен бірге олардың барлығы бірігіп, батырдың күшін ғана емес, оның адамгершілік қасиеттерін де көрсететін тұтас бейнені қалыптастырады.
Жылқы және сиқырлы көмекшілер бейнесі
Қазақ эпосында батыр ешқашан жалғыз әрекет етпейді. Оның жанында әрдайым жеңіске жетуге көмектесетін ерекше серіктер болады. Ер Төстіктің де осындай көмекшілері бар. Олардың көпшілігі жануарлар бейнесінде беріледі.
Батырдың негізгі көмекшілерінің қатарында мыналар ерекше аталады:
- Желмая — қанатты бие, жылдамдық пен еркіндіктің символы, ол батырды әлемдер арасында алып жүріп, қауіп туралы алдын ала ескертіп отырады;
- сөйлейтін құстар — батырға жаулар туралы хабар жеткізіп, белгісіз жерлерде дұрыс бағыт көрсететін хабаршылар;
- жер асты әлемінде кездесетін дана қарттар — төменгі әлемнің заңдарын білетін адамдар, олардың кеңестері батырға тірі қалуға көмектеседі;
- жер асты әлемінде кездескен жары — батырға қиын сәттерде қолдау көрсетіп, ақыл-кеңес беретін сенімді серік.
Эпостағы мұндай көмекшілер кездейсоқ емес. Олардың әрқайсысы батырға жетіспейтін қасиетті білдіреді: ат — жылдамдық пен күш береді, құс — білім мен хабар жеткізеді, дана қария — тәжірибе береді, ал жары — рухани тірек болады. Осындай көмекшілер жүйесі қазақ дүниетанымындағы маңызды идеяны көрсетеді: нағыз батыр тек өзінің күшімен ғана емес, айналасындағы адамдар мен серіктерінің қолдауымен де мықты.
Батырдың адамгершілік бейнесі және қазақ мәдениетіндегі маңызы
Ер Төстік — тек күшті жауынгер ғана емес. Оның бейнесі көп қырлы. Дәл осы адамгершілік қасиеттері оны қарапайым ертегі кейіпкерінен нағыз мәдени қаһарман деңгейіне көтереді.
Ер Төстікті басқа батырлардан ерекшелендіретін негізгі қасиеттер мыналар:
- әкелік борыш — батыр қауіпті сапарға ең алдымен әкесінің ұрланған малын қайтару және отбасының жағдайын түзету үшін аттанады;
- жеңілгендерге мейірімділік — ол жауларын қажетсіз қатыгездікпен жазаламайды, бұл әділ жауынгердің белгісі;
- сөзге адалдық — берген уәдесі оның үшін қасиетті, көшпелі мәдениетте бұл ең жоғары қасиеттердің бірі саналған;
- қиындыққа төзімділік — ағаларының сатқындығын ол ашумен емес, сабырмен қабылдайды;
- үлкендерге құрмет — жер асты әлеміндегі дана адамдардың кеңесін тыңдап, соған сәйкес әрекет етеді.
Ер Төстік туралы жыр Қазақстан мектептерінің оқу бағдарламасына енгізілген және ұлттық әдебиеттің маңызды ескерткіші ретінде оқытылады. Бұл эпос негізінде мультфильмдер, театр қойылымдары және түрлі көркем шығармалар жасалған. 2011 жылы қазақ анимациялық студиясы «Ер Төстік» атты толықметражды мультфильм шығарып, осы батырды Қазақстандағы ғана емес, басқа елдердегі көрермендерге де таныстырды.
Ер Төстік бейнесі уақыт өткен сайын маңызын жоғалтпайды, өйткені ол бейнелейтін құндылықтар кез келген мәдениет пен кез келген дәуір үшін өзекті болып қала береді. Оның тарихы шынайы батылдық тек шайқаста ғана емес, сатқындық пен қорқыныш алдында да адамгершілікті сақтай білуде екенін еске салады. Қазақ эпосы, соның ішінде Ер Төстік туралы жыр, дала өркениетінің рухани әлемін тереңірек түсінуге мүмкіндік беретін баға жетпес мәдени мұра болып табылады. Бүгінгі оқырман бұл аңызға қайта оралғанда, әрқайсысы өзіне қажет мағынаны таба алады. Нағыз эпикалық дәстүрдің күші де дәл осы қасиетінде — ол әртүрлі ұрпақтармен әртүрлі тілде сөйлей алады.
