Мазмұны
XX ғасырдағы жапон әдебиеті қоғамдағы түбегейлі өзгерістер аясында қалыптасты. Ел бір мезгілде көне дәстүрлерді сақтап, Батыс мәдениетін игере бастады. Осындай кезеңде ұлттық дүниетанымды жаңа көркем тілмен жеткізе алған қаламгерлер ерекше бағаланды. Солардың алдыңғы қатарында Ясунари Кавабата тұрды. Оның есімі нәзік стильмен, үнсіздік пен ишара арқылы терең мағына беруімен әлемге танылды.
Балалық шағы мен алғашқы өмір кезеңі
Ясунари Кавабата 1899 жылы Осака қаласында дүниеге келді. Өте ерте жаста ата-анасынан айырылып, кейін оны тәрбиелеген әжесі мен атасынан да көз жазды. Балалық шақтағы бұл ауыр жоғалтулар жазушының ішкі әлемін қалыптастырды. Жалғыздық сезімі кейінгі шығармаларында негізгі тақырыптардың біріне айналды.
Болашақ әдебиетші Токио императорлық университетінде білім алды. Ол жерде ағылшын әдебиетін терең меңгерді. Батыс авторларымен танысу көркем ой-өрісін кеңейтті. Соған қарамастан, жапон эстетикасына адалдық сақталды.
Әдеби бағыт пен көркемдік ұстанымдары
Кавабатаның шығармашылық жолы жаңа көркем ізденістермен басталды. Ол «синканкаку-ха» деп аталған бағытқа қосылды. Бұл ағымда сезім, әсер және субъективті қабылдау алдыңғы орынға шықты. Мұндай тәсіл дәстүрлі реализмнен өзгеше болды.
Жазушы қысқа әрі дәл сөйлеуді таңдады. Тікелей түсіндіруден гөрі, ишара мен бейнеге жүгінді. Оқырман мәтінді сезім арқылы қабылдауға шақырылды. Осындай стиль оның прозасын ерекше әрі танымал етті.
Әлемге танылған негізгі шығармалары
Ясунари Кавабатаның беделін арттырған еңбектерінде сұлулық пен жоғалту тақырыптары басым. Бұл туындылар адам жанының нәзік қырларын ашады. Көркем мәтіндерде сыртқы оқиғадан гөрі ішкі күй маңызды рөл атқарады.
Ең белгілі шығармаларының қатарында мыналарды атауға болады:
- «Қарлы өлке», онда суық табиғат пен нәзік сезімнің қайшылығы суреттеледі;
- «Мың тырна», бұл шығармада шай рәсімі арқылы адамаралық драма ашылады;
- «Ескі астана», Киото қаласының дәстүрлі мәдениетінің жоғалуын бейнелейді;
- «Ұйқыдағы арулар», өмір, естелік және қалау шекарасын зерттейді.
Бұл туындылардың әрқайсысы психологиялық тереңдікке негізделген. Автор сыртқы әсерден қашып, ішкі үнге мән береді. Осы ерекшелік оны әлемдік әдебиетте дара тұлғаға айналдырды.
Нобель сыйлығы және оның маңызы
1968 жылы Ясунари Кавабата әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын алды. Ол бұл марапатқа ие болған алғашқы жапон жазушысы атанды. Швед академиясы оның жапон ойлау жүйесінің мәнін нәзік жеткізе алғанын атап өтті. Бұл оқиға Жапония мәдениеті үшін тарихи сәт болды.
Нобель дәрісінде қаламгер сұлулық ұғымына ерекше тоқталды. Ол өнердің үнсіздік пен ойға шому арқылы әсер ететінін айтты. Сөзінде әдебиетті рухани тәжірибе ретінде сипаттады. Бұл баяндамасы оның философиялық көзқарасын айқын көрсетті.
Жеке тұлғасы мен соңғы жылдары
Әлемдік даңққа қарамастан, Кавабата тұйық өмір салтын ұстанды. Ол көпшілік алдына шығуды ұнатпады және жеке кеңістігін сақтауға тырысты. Мінезінде сабыр мен мұң қатар байқалды. Замандастары оның терең сезімтал адам болғанын еске алады.
1972 жылы жазушы өмірден трагедиялық жағдайда өтті. Бұл оқиғаның себептері әлі күнге дейін түрлі пікір тудырады. Соңғы сәті де оның шығармаларындағы нәзік күймен үндесіп тұрды. Тағдыры мен туындылары бір-бірімен астасып кеткендей әсер қалдырды.
Ясунари Кавабата жапон әдебиетін әлемге танытқан бірегей тұлға болып есте қалды. Ол ұлттық эстетиканы халықаралық деңгейге шығара алды. Шығармалары бүгінгі күнге дейін өзектілігін жоғалтқан жоқ. Оның прозасы арқылы оқырман сөзден гөрі сезімге негізделген сұлулықты таниды.
